ΜΑΛΑΚΑΣΗΣ ΜΙΛΤΙΑΔΗΣ (1869-1943)

κείμενο: ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΑΛΑΚΑΣΗΣ-ΤΣΕΚΟΣ

Εισαγωγικό Σημείωμα

Ο Μιλτιάδης Μαλακάσης, ποιητής από τους σημαντικότερους του νεοελληνικού λυρισμού, γεννήθηκε στο Μεσολόγγι. Καταγόταν από οικογένεια αγωνιστών του Εικοσιένα με πολύ πλούτο και άνεση, που του εξασφάλισε μια ζωή αφιερωμένη στην τέχνη και τη μάθηση κι απαλλαγμένη από βιοποριστικές έγνοιες.

Τελειώνοντας τις εγκύκλιες σπουδές του στο Μεσολόγγι ήρθε το 1888 στην Αθήνα και γράφτηκε στη Νομική Σχολή, την οποία όμως δεν τελείωσε ποτέ, καθώς ήταν αφοσιωμένος στην ποίηση από τα εφηβικά του χρόνια. Το 1897 γνωρίστηκε με τον ελληνογάλλο ποιητή Ζαν Μωρεάς που είχε έρθει τότε στην Αθήνα, κι η γνωριμία αυτή στάθηκε αποφασιστική για την ποίησή του και τη μετέπειτα πορεία του. Ο Μωρεάς που συγκινήθηκε από το ταλέντο του νεαρού ποιητή μετάφρασε δύο ποιήματά του και τα δημοσίευσε στη Γαλλία.

Αργότερα έμελλε και να συγγενέψει μαζί του, όταν το 1908 παντρεύτηκε την κόρη του γνωστού πολιτικού και πρωθυπουργού Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, πρώτη εξαδέλφη του Μωρεάς. Απ’ το 1909 ώς το 1915 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στο Παρίσι και ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη, στο Μόναχο κι αλλού. Στο μεταξύ είχε αναπτύξει στην Ελλάδα μια πνευματική δραστηριότητα. Είχε ιδρύσει μαζί με τον Κ. Χατζόπουλο και τον Λάμπρο Πορφύρα την εταιρία «Εθνική Γλώσσα» (1904) που έκανε συστηματικούς αγώνες για την προβολή και την καθιέρωση της Δημοτικής, κι είχε δημοσιεύσει αρκετά ποιήματά του στον Νουμά, το περιοδικό των δημοτικιστών. Το 1917 διορίστηκε κοσμήτορας (στη συνέχεια έγινε και διευθυντής) στη βιβλιοθήκη της Βουλής.

Ο Μαλακάσης γνώρισε από νωρίς τη γενική αναγνώριση, και το 1924 τιμήθηκε με το Εθνικό Αριστείο Γραμμάτων. Στη λογοτεχνία πρωτοεμφανίστηκε απ’ το περιοδικό Εβδομάς το 1885, με τα αρχικά Μ.Μ. Συστηματικότερα όμως άρχισε να δημοσιεύει ποιήματα, πεζά και άρθρα στην Εστία και σ’ άλλα περιοδικά κι εφημερίδες από το 1892 και ύστερα.

Ο Μαλακάσης είναι ελευθερωμένος από σχολές και τεχνοτροπίες, αν και είναι βέβαια φανερή στο έργο του η επίδραση του Jean Moreas. Βασικά χαρακτηριστικά της ποίησής του, που τη διαποτίζει μια απαισιόδοξη διάθεση, είναι η στιχουργική επιδεξιότητα και η μουσική αίσθηση. Πιο ρωμαλέα γίνεται η ποίησή του, όταν εμπνέεται από το Μεσολόγγι. Στα ποιήματα αυτά κυριαρχεί η νοσταλγία και το όραμα ενός κόσμου που έχει χαθεί. Γι’ αυτό αν και πολλά από τα πρόσωπα που παρουσιάζονται, όπως ο Τάκης Πλούμας και ο Μπαταριάς, είναι μορφές ατομικές, εντούτοις ξεχωρίζουν κι εκφράζουν το ήθος και τον τρόπο ζωής του ελληνικού λαού κατά την πρώτη περίοδο μετά την επανάσταση του 1821. Ο αφηγηματικός τόνος, που κυριαρχεί στα ποιήματα αυτά, θυμίζει το δημοτικό τραγούδι. Κι όπως έχει γραφτεί, ο ποιητής είχε την τόλμη να βάλει στην ποίησή του πράγματα και ανθρώπους με τα ονόματά τους, που ήταν αντιποιητικά, αλλά εναρμονίστηκαν μέσα στον επικό και αφηγηματικό τόνο του κάθε ποιήματος.

Ορισμένοι μελετητές επέκριναν τον Μαλακάση υποστηρίζοντας ότι είναι κατ’ εξοχήν «τραγουδιστής», ο στίχος του κυλά αυθόρμητος, χωρίς προβληματισμούς, χωρίς να αποζητά ένα βάθος λυρικό. Ο ποιητής εκφράζει προσωπικά συναισθήματα αδιαφορώντας για τα δεινά του ανθρώπου και της Ελλάδας.

Το έργο του: Όσο ζούσε, τύπωσε τα ποιητικά βιβλία: Συντρίμματα (1898, με χρονολογία 1899. Β΄ έκδ. 1924, συμπληρωμένη με μια σειρά από μεσολογγίτικα ποιήματα), Ώρες (1903), Η Κυρά του Πύργου (1904, Έμμετρο παραμυθόδραμα, δημοσιευμένο αρχικά στα Παναθήναια, τόμος Ζ΄, και κατόπιν χωριστά), Πεπρωμένα (1909. Β΄ εκδ. 1925, μαζί με την Κυρά του Πύργου), Ασφόδελοι (1918), Μπαταριάς – Τάκης Πλούμας – Μπάϋρον (Πλακέτα, 1920), Αντίφωνα (1931), Ερωτικό (1939). Μετέφρασε επίσης τις Στροφές του Jean Moreas (1920). Μετά το θάνατό του κυκλοφόρησαν Τα Μεσολογγίτικα (1946), με όλα τα δημοσιευμένα στις προηγούμενες συλλογές μεσολογγίτικα ποιήματά του. Το 1964 ο Γ. Βαλέτας συγκέντρωσε σε δύο τόμους το σύνολο του έργου του, με τίτλο Μαλακάσης: ?παντα. 

 

 

Ο ποιητής Μιλτιάδης Μαλακάσης

Θα αναφέρουμε όλες τις αμφισβητήσεις και επικρίσεις που διατυπώθηκαν για την ποίηση του Μαλακάση από τότε που ανέβαινε το άστρο του μέχρι και σήμερα, για να ιδούμε αν ευσταθούν.

Να, προ καιρού, ένας καθηγητής μου έλεγε: «εμένα δεν μου αρέσει η ποίηση του Μαλακάση, καίτοι δεν μπορώ να φανταστώ μιαν ανθολογία χωρίς τον «Μπαταριά» και τον «Τάκη Πλούμα». Δηλαδή χωρίς τον «Μπάϋρον», «Το δάσος», το «Μεσολογγίτικο», το «Το λένε τ’ αηδονάκια», την «Αγάπη», «Το τραγούδι της Αθήνας», ή τα μικρά αφιερώματα σε φίλους κλπ. θα τη φαντάζονταν;

Η πρώτη μεγάλη και γενική ένσταση που είχε διατυπωθεί για τα ποιήματά του ήταν η εξής: Δεν είναι ποιητής. είναι τραγουδιστής. Εννοώντας μ΄ αυτό ότι δεν χρησιμοποιεί φιλοσοφικό στοχασμό. Ο Μαλακάσης όχι μόνο το δέχονταν, αλλά το υποστήριζε: «Έχω τον τρόμο των ιδεών». Ήθελε την ποίηση τραγούδι. Είναι αλήθεια ότι αν από το ποίημα αφαιρέσεις το αίσθημα, δεν είναι πλέον ποίημα. Ενώ αν διαθέτει αίσθημα και όχι φιλοσοφικό στοχασμό δεν παύει να είναι ποίημα . Συναφώς ο ποιητής έλεγε:«Ποίηση είναι μουσική που παίζεται πάνω στο όργανο της γλώσσας». 

Γύρω στα 1925 ένας ποιητής και μεταφραστής, από τους πιο μορφωμένους νεοέλληνες, έγραψε: (Αυτό μας το παράδωσε ο Νικόλας Κάλας), «θα έρθει εποχή, που οι στίχοι του Μαλακάση θα γράφονται στο πίσω μέρος των φύλλων του ημερολογίου», εννοώντας ότι οι στίχοι του είναι ευτελείς. Αλλά αυτό δε βγήκε αληθινό. Πέρασαν πάνω από εκατό χρόνια από τότε που ο Μαλακάσης δημοσίευσε «Το δάσος» και το ποίημα παραμένει επίκαιρο μέχρι και σήμερα. Είτε συμβολικά το πάρει κανείς είτε όχι. Γλωσσικά αρυτίδωτο. Με εικόνες έξοχες. Με διασκελισμούς θαυμάσιους.

Το πήρανε-για κοίταξε
στερνήν ανατριχίλα,
τα πεθαμένα φύλλα,
που απόμειναν στη γης.



?λλος κριτικός ισχυρίστηκε για τον Μαλακάση ότι είναι «ο Δροσίνης που πάει να γίνει Γρυπάρης». Ούτε Δροσίνης ήταν ούτε Γρυπάρης πήγαινε να γίνει. Διότι ο Δροσίνης είναι απλοϊκός, ευκολοχώνευτος, τελειώνεις γρήγορα μαζί του. Τα μόνα ποιήματα που μου έμειναν είναι το «Χώμα ελληνικό» και το «Χειμώνανθος». Θυμηθείτε το ποίημα του Μαλακάση, εκτός από τα όσα προμνημόνευσα, με τίτλο «Στον αέρα και στη βροχή»:

Φθινόπωρο στολίστηκες νεκρό κι ωραίο από προχθές
με το παλιό βενέτικο χρυσάφι.
Και να, οι βοριάδες οι πικροί σου γίνονται τραγουδιστές
και τα νερά τα πένθιμα ζωγράφοι.



Τη σύζευξη «νεκρό και ωραίο», τέτοιου είδους σύζευξη, δε θα βρείτε ποτέ στον Δροσίνη. Ο Γρυπάρης πάλι έχει κάτι το φιλολογικό. Αυτό ίσως δεν έχει παρατηρηθεί μέχρι σήμερα. Αν εξαιρέσει κανείς τέσσερα-πέντε ποιήματά του θαυμαστής απλότητας όπως ο «Θάνατος» και ο «Ύπνος», βλέπει ότι χρησιμοποιεί συχνότατα σύνθετα ουσιαστικά και σύνθετα επίθετα καμωμένα μάλιστα από τον ίδιο. Αυτό είναι που του προσδίδει φιλολογικότητα: Μυριοθορυβούμενος, μοσχομπάτης, χαϊδογαργαλίσματα, γλυκοπίπερος, απόψηλος, ποθοπλάνταχτος. Ο Καβάφης τον ειρωνεύονταν: «Τα τρίκλωνα και ξέκλωνα του Γρυπάρη». Θυμούμαι ότι μου είχε κάνει εντύπωση, αλλά μόνο προς στιγμήν, όταν στο τελευταίο κεφάλαιο του «Κόκκινου βράχου» του Ξενόπουλου, διάβασα,έφηβος, ως μότο τους στίχους του Γρυπάρη:

Έλα εκλεχτέ, σφιχτοπεριπλοκέ μου 
Ροδέμνοστε και παγκαλλόμορφέ μου



Ο Μαλακάσης στα πλείστα από τα ποιήματά του απέφυγε τη φιλολογικότητα.
?λλη ένσταση, αρκετά διαδεδομένη, ήταν η εξής: Είναι επηρεασμένος από τον Moreas. Εννοούσαν, βέβαια, τον Moreas των «Stances». Δεν είδα όμως ποτέ και ένα μελέτημα ή μια διδακτορική διατριβή που να τεκμηριώνει αυτή την άποψη. Ειδικότερη επίδραση, δηλ. ομοιότητα στίχων και εκφράσεων, δεν βρήκα. Και συμφωνώ με αυτό που έγραψε ο κριτικός και επιμελητής των Απάντων του Μαλακάση Γεώργιος Βαλέτας: «Πήρε από τον Moreas τη νεοκλασσική ρωμανική γραμμή». Θέλω να υπογραμμίσω και το εξής: Στα Μεσολογγίτικα ποιήματά του, στο «Δάσος», στα αφιερώματα που έκανε σε πολλούς δεν φαίνεται επηρεασμένος από τον Moreas.

Τα αφιερώματα που προανέφερα είναι εκλεκτά ποιήματα. Οι τελευταίοι που έγραψαν τέτοια ποιήματα ήταν ο Παλαμάς, ο Σικελιανός, και ο Μαλακάσης. Μετά δεν ξαναγράφτηκαν. Έγραψε και ο Ρίτσος πολλά για πολλούς (ποιητές, πολιτικούς, αρχηγούς) αλλά χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία. Τελευταία εκδόθηκε ογκωδέστατη ανθολογία από την κ. Χρύσα Προκοπάκη, αλλά κι αυτά τα λίγα που του ανθολόγησε για τον Καβάφη, είναι χωρίς πνοή.

Ο Μαλακάσης με τα λιγόστιχα αφιερώματα έδωσε στίχους συγκινητικότατους. Ας παραθέσω μερικά:

Γ. Μαρκοράς
Στον κήπο Του, νοσταλγική ψυχή μου, όποτε μπαίνεις,
μες σε δρομάκια αχνόφωτα, όπου ευωδούν νωπά,
σε παίρνει το Παράπονο της Νέας του Πεθαμένης,
κι ο κόσμος των ονείρων του, που πάσχει κι αγαπά.

Στη μνήμη του Κώστα Χατζόπουλου
Γύρω από κάποιο πράσινο κλωνί, που θα σε στέψει
-μ’ όλο που σε πολυκαιρνή ψυχρότη αποξενέψαμε-
σου πλέκω με βαρειά καρδιά και πικραμένη σκέψη
τα ρόδα μιας τριανταφυλλιάς, που νέοι μαζί φυτέψαμε.

Λ. Μαβίλης
Μνήμη ιερή! Όσον ο θάνατος με τη ζωή παλεύει,
τόξο λαμπρό σελάγιζε στον αξεθύμαστο ουρανό.
Ψηλότερα, στον έβδομο, κανένας δε θ’ ανέβη.
Παρά όποιος, απαρόμοιαστος, χάρισμα θεϊκό,
το στοχασμό του πρόσφερε σε θαυμασμό και χλεύη
και το αίμα του για δύστυχων ανθρώπων λυτρωμό.

Στην εικόνα του Παπαδιαμάντη
Ο κάθε στοχασμός σου
ασμάτων άσμα
Στον κόσμο το δικό σου
κόσμος το κάθε πλάσμα.



Ο Μαλακάσης, αν είχε ζήσει σε μεταγενέστερα χρόνια, θα ήταν μάγος του ελεύθερου στίχου, δηλαδή του χωρίς μέτρο και ρίμα. Γιατί έγραψε και ποιήματα χωρίς μέτρο. Ας θυμηθούμε π.χ. το τραγούδι του: «Ανοιξιάτικη μπόρα» που αρχίζει με τους στίχους:

Βαριές, πλατιές, οι στάλες
πέφτουν οι μεγάλες
 
της βροχής,
κι αριές.



Θα έβαζε εσωτερικές ρίμες, που είναι λιγότερο χτυπητές, και δημιουργούν μεγαλύτερη μουσική ποικιλία.

Τέλος, επανέρχομαι στο ποίημα «Το Δάσος» για να πω τούτο: Ο Valery είχε γράψει ότι «τον πρώτο στίχο μας τον δίνουν οι θεοί». Τους άλλους, δηλαδή, «ο καιρός και ο κόπος», όπως είπε ο Σολωμός. Λοιπόν, στο ποίημα αυτό όλους τους στίχους, τους έδωσαν στον Μαλακάση οι θεοί. Γιατί αυτό το αριστούργημα το έγραψε σε ηλικία εικοσιπέντε ετών, δηλ. γύρω στο 1895, τότε που είχε πίσω του μόνο το δημοτικό τραγούδι και τον Σολωμό και ο καθαρευουσιανισμός ζούσε ακόμα. Κι όμως. ο ποιητής έγραψε αυτό το αριστούργημα, σα να είχε κατακτήσει την Τέχνη, την τέχνη του και κυριαρχήσει στο γλωσσικό όργανο. Φτασμένος, για μια στιγμή, πολύ ψηλά.

ΕΚΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

ΜΙΛΤΙΑΔΗΣ ΜΑΛΑΚΑΣΗΣ 

Ι. Αφιερώματα περιοδικών:

  • Νέα Εστία, τομ. ΛΓ΄, έτος ΙΖ΄, τευχ. 384, 1η Ιουνίου 1943. Ελληνική Δημιουργία, τόμος 9, τευχ. 95, 15 Ιανουαρίου 1952.

ΙΙ. Μελέτες και ?ρθρα.

  • Ρουμελιώτικο Ημερολόγιο, «Ο Μπαταριάς του Μαλακάση», έτος Α΄, επιμέλεια Δ. Χ. Σταμέλου, Αθήνα 1957, σ.85-92.
  • ?γρας Τέλλος, Κριτικά, τομ. Β΄, Φιλολογική επιμέλεια: Κώστα Στεργιόπουλου, εκδ. Ερμής, Αθήνα 1981.
  • Αθανασιάδης-Νόβας Θεμιστοκλής, Ήρωες, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα 1969.
  • Βάρναλης Κώστας, Αισθητικά-Κριτικά, τόμ. Β΄, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1958.
  • Γιάκος Δημήτριος, Λυρικοί της Ρούμελης, Αθήνα 1958.
  • Θρύλος ?λκης, Κριτικές Μελέτες, ΙΙΙ, εκδοτικός οίκος Μ.Σ. Σαριβαξεβάνη, Αθήνα 1925.
  • Καραντώνης Ανδρέας, Από τον Σολωμό ώς το Μυριβήλη: Λογοτεχνικά μελετήματα, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα 1969.
  • Καραντώνης Ανδρέας, Ποιητικά (Κριτικά Κείμενα), εκδ. «Νικόδημος», Αθήνα 1977.
  • Καραντώνης Ανδρέας, Νεοελληνική Λογοτεχνία. Φυσιογνωμίες, τόμ. Α΄-Β΄, Γ΄ έκδοση. Συμπληρωμένη με νέες φυσιογνωμίες και βιογραφικά, εκδ. Δημ. Ν. Παπαδήμα, Αθήνα 1977.
  • Καρράς Στάθης, Λογοτεχνικά πορτραίτα, εκδ. Το ελληνικό βιβλίο, Αθήνα 1967.
  • Κουλούρης Χρήστος Ν., Αλησμόνητοι και λησμονημένοι: Κριτικά Δοκίμια, εκδ. Δίφρος, Αθήνα 1960.
  • Κράνης Δημ., «Μιλτιάδης Μαλακάσης 1869-1943: ο ?νθρωπος και το έργο του», περ. Στερεοελλαδική Εστία, έτος Α΄, Οκτ.- Δεκ. 1960, τευχ. 5-6, σ. 336.
  • Κώνστας Κ. Σ., ?παντα: Όσα βρέθηκαν φιλολογικά κείμενα δημοσιευμένα από 1η Αυγούστου 1947 ως 1η Μαρτίου 1967, εκδ. Μαυρίδη, Αθήνα 1991.
  • Κώνστας Κ. Σ., ?παντα: Όσα βρέθηκαν φιλολογικά κείμενα δημοσιευμένα από 1η Μαρτίου 1968 ως 31η Σεπτεμβρίου 1978, τομ. ΣΤ΄ , εκδ. Μαυρίδη, Αθήνα 1994.
  • Λουντέμης Μενέλαος, Ο Λυράρης Μιλτιάδης Μαλακάσης, Δ΄ έκδοση, εκδ. Δωρικός, Αθήνα 1977.
  • Παναγιωτόπουλος Ι. Μ., Τα πρόσωπα και τα κείμενα, τομ. Ε΄, εκδ. Αετός, Αθήνα 1949.
  • Παράσχος Κλέων Β., Δέκα Έλληνες Λυρικοί, Αθήνα 1937, Β΄ έκδοση, εκδ. Φέξη, Αθήνα 1962.
  • Πετρονικολός Κώστας Α., Οι πέντε κορυφαίοι της Μεσολογγίτικης Σχολής: Σπυρίδων Τρικούπης, Κωστής Παλαμάς, Γεώργιος Δροσίνης, Μίλτος Μαλακάσης, Αντώνης Τραυλαντώνης, εκδ. Σείριος, Αθήνα 1974.
  • Πολίτης Θ. Μ., «Μίλτος Μαλακάσης: Αφιέρωμα στη ζωή και το έργο του Μεσολογγίτη ποιητή», περ. Επίκαιρα Αιτωλοακαρνανίας, τευχ. 45, Μάϊος 1999, σ. 24.
  • Πολίτης Θ. Μ., Κωστής Παλαμάς- Κ. Χατζόπουλος- Μίλτος Μαλακάσης: τρεις ραδιοφωνικές ειδικές ομιλίες από την εκπομπή «Λογοτεχνικά περιθώρια» του Ρ/ Σ Ι. Π. Μεσολογγίου, Αθήνα 1983.
  • Σιμόπουλος Ηλίας, Επαφές και προσεγγίσεις, εκδ. Θουκυδίδης, Αθήνα 1981.
  • Σταμέλος Δημήτρης, Νεοέλληνες: πνευματικές και καλλιτεχνικές φυσιογνωμίες του 19ου και 20ου αιώνα, Αθήνα 1968.

 


 

 

 

Χρησιμοποιούμε cookies για να βελτιώσουμε την εμπειρία χρήσης σας. Χρησιμοποιώντας αυτή την ιστοσελίδα αποδέχεστε τους όρους μας. Όχι, θέλω να μάθω περισσότερα.