ΤΡΑΥΛΑΝΤΩΝΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ

κείμενο: ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΚΑΝΙΝΙΑ-ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

Η ζωή και το έργο του

Ο Αντώνης Τραυλαντώνης ήταν Μεσολογγίτης. Γεννημένος στο Μεσολόγγι το 1867, ήταν οκτώ χρόνια νεώτερος από τον Παλαμά και τρία χρόνια μεγαλύτερος από τον Μαλακάση. Μαζί με την «Πίκρα» του Παλαμά και τα «Μεσολογγίτικα» του Μαλακάση, η «Εξαδέλφη» του Τραυλαντώνη μας μεταφέρει στον κυματισμό και την μαγεία της μεγάλης Λιμνοθάλασσας.

Το Μεσολόγγι ήταν τότε, όπως και τώρα, μια αξιόλογη επαρχιακή πόλη που την αγκαλιάζει η Λιμνοθάλασσα και την κοσμεί ο δρόμος της Τουρλίδας, δρόμος περιδιάβασης και ρεμβασμού. Αυτόν τον δρόμο πορευόταν νέος ο Τραυλαντώνης, όπως διαβάζομε στο έργο του Διετής Θητεία. «Το μεγαλειώδες εσπερινόν λυκόφως και της λίμνης η παντελής ακινησία καθίστων τον περίπατόν μου εκείνον πολύ μελαγχολικόν. Ήμην κατά το σύνηθες μόνος. Προυχώρουν εις τον στενόν δρόμον τον κρεμάμενον εν μέσω του ουρανού και της θαλάσσης». 

Σ’ αυτό το περιβάλλον του Μεσολογγίου μεγάλωσε ο Τραυλαντώνης. Τον συναντούμε ως Χρυσικόπουλον στα μαθητολόγια του Γυμνασίου Μεσολογγίου 1879-1880 στην Β΄ τάξη με βαθμολογία «Κάλλιστα». Με το όνομα Χρυσικόπουλος θα πάρει αργότερα και το Δίπλωμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών με «?ριστα». Στην Στρατολογική Υπηρεσία όμως φέρεται εγγεγραμμένος ως Τραυλαντώνης (ίσως παρόνομα), και το όνομα αυτό θα διατηρήσει στην κατοπινή επαγγελματική του σταδιοδρομία και τη λογοτεχνία. Θα υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία ως έφεδρος αξιωματικός και από τις αναμνήσεις της περιόδου αυτής θα προέλθει το χαριτωμένο έργο του Διετής Θητεία. Με το απολυτήριο του στρατού και το δίπλωμα της Φιλοσοφικής είναι έτοιμος «να εισέλθει εις τον αγώνα της αυθυπαρξίας», όπως γράφει ο ίδιος.

Ακολουθεί τον εκπαιδευτικό κλάδο που τον υπηρέτησε υποδειγματικά, όπου και αν ετάχθη. Νέος, στην αρχή της σταδιοδρομίας του, τον Ιανουάριο του 1897 (σημαδιακό έτος για την ελληνική Ιστορία) βρέθηκε υπηρεσιακώς στην πόλη Μερσίνα της Μικράς Ασίας, τότε που ήκμαζαν οι ελληνικές κοινότητες. Εκεί, στη γιορτή των Τριών Ιεραρχών, εξεφώνησε λόγο εορταστικό σημαντικότατο. Στο λόγο του βλέπει κανείς τις γνώσεις του, τον πατριωτισμό και τον ενθουσιασμό του και διακρίνει τον εκπαιδευτικό που θα λαμπρύνει την Ελληνική Παιδεία.

Η υπηρεσιακή του σταδιοδρομία, αλλά και οι συνεχείς επιστρατεύσεις των επόμενων χρόνων τον έφεραν σε πολλές πόλεις και χωριά της Ελλάδος. Μετά τον πόλεμο του 1897 υπηρετεί στη Ζωσιμαία Σχολή των Ιωαννίνων, όταν η πόλη ήταν ακόμη τουρκική. Αργότερα πηγαίνει καθηγητής στο Πύργο Ηλείας και το 1911 στο Αίγιο με Γυμνασιάρχη τον Γρυπάρη. Προήχθη στη θέση του Γυμνασιάρχη και αργότερα, όταν έγινε σχολικός επιθεωρητής, μετετέθη στην Κέρκυρα. Εκεί έζησε κοντά στην αγαπημένη του μητέρα και την αδελφή του Βασιλική, σύζυγο του Κερκυραίου φαρμακοποιού Στέλιου Μαναρρίζη.

Ο Τραυλαντώνης ως εκπαιδευτικός άσκησε το έργο του με έμπνευση, υποδειγματικά. Όσοι υπήρξαν μαθητές του δεν ξέχασαν ποτέ την διδασκαλία του (Νέα Εστία 1943). Πίστευε στην Παιδεία και υπηρετούσε την εκπαίδευση ως αποστολή. Έταξε τον εαυτό του στη μόρφωση της ελληνικής νεότητας. Αναγνωρίζεται η αξία του και μόλις συστήθηκε το Εκπαιδευτικό Συμβούλιο (1914) αποτέλεσε μέλος του με διακεκριμένους συνεργάτες. Με τη διδακτική πείρα που διέθετε κομίζει νέες ιδέες και προσπαθεί να αναμορφώσει τα Νεοελληνικά Αναγνωστικά. Οι εισηγήσεις του προς το Εκπαιδευτικό Συμβούλιο ήσαν πραγματικά πρωτοποριακές. «Δεν πρέπει, γράφει, μετά τόσης στυγνής αυστηρότητος να αποκλείεται εκ των συλλογών των Αναγνωστικών, παν λογοτέχνημα χειριζόμενον το θέμα των σχέσεων των δύο φύλων, αρκεί να το χειρίζεται μετά τέχνης αληθούς, ανωτέρας πάσης υλικής πνοής, όπως το χειρίζεται η αληθής τέχνη, η και τα ταπεινότερα και τα χυδαιότερα εξευγενίζουσα». Ο Τραυλαντώνης ζητούσε την ανύψωση των νέων προς την αλήθεια της ζωής. . Για τούτο ζητούσε την ανάγκην πνευματικής τροφής των νέων απ’ ευθείας από τις πηγές. 

Η ταχεία άνοδος του Τραυλαντώνη και οι προοδευτικές αντιλήψεις του γεννούν αντιδράσεις. Κατηγορήθηκε ότι δεν είχε πτυχίο! Πτυχίο στο όνομα Τραυλαντώνης δεν υπήρχε και για τούτο καλείται να απολογηθεί! Αποδεικνύεται γρήγορα η ταυτότητα των ονομάτων και εισπράττει την συγγνώμη του Υπουργού. Αργότερα διετέλεσε και Πρόεδρος του Εκπαιδευτικού Συμβουλίου μέχρι το 1926 οπότε παραιτήθηκε, πολύ πριν φθάσει στο όριο ηλικίας. Έμμεσος και εύσχημος ο λόγος που τον ανάγκασε σε παραίτηση. Δεν είχε σπουδές στο εξωτερικό που κρίθηκαν απαραίτητες για τη θέση αυτή. Δεν είχε σπουδές στην Ευρώπη, γιατί πέρασε τη ζωή του μορφώνοντας τα παιδιά της Ελλάδας.

Παραιτήθηκε, αλλά πικράθηκε πολύ. Έκτοτε έζησε στην Αθήνα, στη συνοικία Ζωγράφου, χωρίς οικογένεια, με το Μεσολόγγι και τα παιδιά της αδελφής του στην καρδιά του. Έζησε αθόρυβα και απλά, με συντροφιά τους τόμους των βιβλίων του και τη λάμπα του πετρελαίου να φωτίζει τις ώρες της περισυλλογής του.

Ο Τραυλαντώνης υπήρξε πολύπλευρη προσωπικότητα. Είχε ευρεία αντίληψη, οξεία κριτική ικανότητα, άνεση γραφής, πηγαία αίσθηση του κωμικού και ευφράδεια λόγου. Ήταν φιλόλογος εξαιρετικός, ελληνιστής και λατινιστής, επίσης ιστορικός εμβριθής, γνώστης τριών ξένων γλωσσών, (γαλλικής, ιταλικής και γερμανικής).

Μεγαλόσωμος, στρογγυλοπρόσωπος με μεγάλα φωτεινά μάτια, ήταν η μετριοφροσύνη προσωποποιημένη. Μετριοφροσύνη που πήγαζε όχι από δειλία αλλά από εξαιρετική καλοσύνη και ανθρωπιά. Γι’ αυτό, ίσως, δεν ήταν αρκετά διεκδικητικός. Θα μπορούσε να αξιώσει Πανεπιστημιακή έδρα. Δεν το επεδίωξε. Αντίκριζε τα πάντα με τη χαρακτηριστική του μετριοφροσύνη.

Όταν ο εκπρόσωπος της Σοβιετικής τότε Πρεσβείας τον επισκέφθηκε και του ζήτησε να μεταφρασθεί το έργο του Ηλιοστάλαχτη στα ρωσικά απάντησε: «Υπάρχουν τόσα αριστουργήματα της ελληνικής λογοτεχνίας, του Παπαδιαμάντη, του Καρκαβίτσα τα οποία πρέπει να γνωρίσετε». Φυσικά η άδεια δόθηκε και το έργο μεταφράστηκε. Σημειώνω ότι μεταφράστηκαν γαλλικά τα Μικρόβια στα «Les Oeuvres Libres» το 1931, επίσης το Γαμπρός ζωγραφιστός γαλλικά και μερικά αγγλικά στο The Sun. Δεν θέλησε ούτε καν να σκεφθεί για την υποψηφιότητα του Ακαδημαϊκού στην οποίαν τον προέτρεπε ο Ροδάς. Την απέκρουσε λέγοντας: «ο Μελάς κατά την γνώμην μου έχει σοβαρώτερο έργο». Το 1931 τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών με το βραβείο «Βικέλα» το οποίον δέχτηκε με απλότητα. Υπήρξε μέλος της «Ενώσεως Ελλήνων Λογοτεχνών».

Ο Τραυλαντώνης γράφει κάπου ότι «για να νοιώση κανείς και να αισθανθή τέλεια το έργο ενός λογοτέχνη πρέπει να γνωρίζει και την ζωήν του». Διεξήλθαμε την διαδρομή της ζωής του. Ας παρακολουθήσουμε και την λογοτεχνική παρουσία του.Ο Τραυλαντώνης παρουσιάζεται στα γράμματα με την Διετή Θητεία, καρπό της στρατιωτικής του ζωής. Δημοσιεύεται σε συνέχειες στο ?στυ του ?ννινου το 1892. Να πώς αναγγέλλει η εφημερίδα τη δημοσίευση του έργου: «Εντυπώσεις γραφείσαι υπό του εκ Μεσολογγίου νεαρού διδάκτορος της φιλολογίας κ. Αντ. Τραυλαντώνη εις γλώσσαν ανθηράν και απέριττον, ειλημμέναι δε εκ του φυσικού χωρίς υπερβολάς και φαντασιώδη γεγονότα, είναι εις άκρον ενδιαφέρουσαι, ποικιλώταται δε εις την ανέλιξιν σκηνών και επεισοδίων». 

Η συγγραφική δράση του Τραυλαντώνη διήρκεσε περίπου 40 χρόνια και κατέλειπε τους εξής τόμους διηγημάτων: 

Τόμος Α΄, 1921, περιλαμβάνει σε επανέκδοση και την Εξαδέλφη. Τόμος Β΄, 1922, Η Κρουσταλλένια και άλλα διηγήματα. Τόμος Γ΄, 1923, Η Ηλιοστάλλαχτη. Τόμος Δ΄, 1925, Τρεις Λόγοι. Τόμος Ε΄, 1930, Απολογία Μισανθρώπου και άλλα διηγήματα. Τόμος ΣΤ΄, 1935, Λεηλασία μιας ζωής, μυθιστόρημα. 

Επίσης είχε δημοσιεύσει πολλά, είτε με το όνομά του είτε με το ψευδώνυμο Κλεάνθης, στον Παρνασσό, περιοδικό του ομώνυμου Συλλόγου, την Τέχνη, την Εθνική Αγωγή, τα Γράμματα Αλεξανδρείας, στην Κυριακή του Ελεύθερου Βήματος, όπου δημοσιεύθηκε το μυθιστόρημα η Κόρη του Προδότη και άλλού. Επίσης κατέλειπε πολλά ανέκδοτα έργα.

Μετά τον θάνατό του από τα ανέκδοτα έργα του δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Νέα Εστία το σχεδόν τελειωμένο μυθιστόρημά του Λουκάς Σαματάς. Τα υπόλοιπα εξακολουθούν να μένουν άγνωστα και αδημοσίευτα. Ο Θ. Ξύδης που τα κατέγραψε (Νέα Εστία, 1943) μας πληροφορεί ότι παρουσιάζουν ενδιαφέρον και είναι ωριμότατα. Μεταξύ αυτών είναι το μυθιστόρημα Η πατρική θυσία βασισμένο σε πληροφορίες από τον Αππιανό, τον Πλούταρχο και τον Αρριανό, και η τραγωδία Το τέλος του Ωραίου. . Επίσης αξιοπρόσεκτα είναι τα διηγήματα: Ο θησαυρός μου, Πετρέλαιο - πετρέλαιο, Ο Τροχός της τύχης.

Διαφορετική εικόνα θα έδινε ο Τραυλαντώνης εάν επιμελείτο και τελείωνε το έργο του, ειδικά αν τελείωνε τα θεατρικά του έργα.

Στα χρόνια της δημιουργικής δράσης του Τραυλαντώνη συνέβησαν σημαντικά πολεμικά και πνευματικά γεγονότα και σημειώθηκαν ιστορικές αλλαγές. Τέσσερα χρόνια πριν από την Διετή Θητεία έχει εκδοθεί το 1888 το Ταξίδι μου του Ψυχάρη που ανέτρεψε τα καθιερωμένα της γλώσσας και δημιούργησε αντιδράσεις. Το γλωσσικό ζήτημα οδήγησε σε διαφοροποίηση του ελληνικού πνευματικού κόσμου. Από την μια οι δημοτικιστές -με πρωτεργάτη τον Παλαμά- και από την άλλη οι καθαρευουσιάνοι -Μιστριώτης. Αποτέλεσμα. συγκρούσεις και διαμάχες για το γλωσσικό ζήτημα. Ο Τραυλαντώνης πορεύεται προς την Δημοτική. Τα πρώτα έργα του (Διετής Θητεία - Ολυμπία) τα έγραψε στην καθαρεύουσα. Έκτοτε διαπιστώνει την ευελιξία της Δημοτικής και την παραστατικότητά της και την υιοθετεί. Μια δημοτική στρωτή, ευχάριστη που διαβάζεται και σήμερα, ζωντανή και νέα.

Ο Μαβίλης, σε γράμμα του προς τον Παλαμά στις 5 Ιουλίου 1902, μεταξύ των οπαδών της δημοτικής και ενδεχομένως ιδρυτών και συνεργατών περιοδικού «Εθνικής Γλώσσας» αναφέρει και τον Τραυλαντώνη. Και ο Παλαμάς τον συναριθμεί μεταξύ των επιφανέστερων πεζογράφων μας.

Αμοιβαία η εκτίμηση: Ο Τραυλαντώνης έγραφε για τον Παλαμά: «Ο Κ. Παλαμάς πρωτοστάτει πάντοτε εις πάντα αγώνα υπέρ του ωραίου και του δικαίου με νεανικήν ορμήν» (Εκπαιδευτικά Χρονικά, 1936). 

Ο Τραυλαντώνης είναι δημοτικιστής χωρίς ακρότητες! Χρησιμοποιεί προ πάντων στα νεώτερα έργα του ωραία δημοτική με μερικές ιδιωματικές εκφράσεις ή λέξεις για να προσδώσει ζωηρότητα στο κείμενο.

Οι ιδέες του Τραυλαντώνη για την λογοτεχνία παρουσιάζουν ακολουθία με τον ηθικό χαρακτήρα του. Παιδαγωγός με την ευρύτερη σημασία έβλεπε μέσα από το έργο του δημιουργού, του συγγραφέα την ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο. Πίστευε στην ηθική εξύψωση του ανθρώπου και την εξυψωτική αποστολή της τέχνης.

Ο Τραυλαντώνης έγραψε από το περίσσευμα της καρδιάς του. Παρ’ όλο που διέθετε σπουδαία μόρφωση, η καρδιά του στρέφεται προς τους ανθρώπους της επαρχίας. Μεγάλωσε στην αστική κοινωνία του Μεσολογγίου και γνώρισε την επαρχία. Γνώρισε τον δάσκαλο γνώρισε την επαρχία. Γνώρισε τον δάσκαλο, γιατί τον έζησε. Ντύθηκε το χακί σε όλες τις επιστρατεύσεις και τις περιπέτειες της εποχής του. Έχει γνωρίσει την ατέλεια του ανθρώπου, αλλά δεν αποθαρρύνεται. Προσπαθεί με το χιούμορ να δείξει τα αδύνατα σημεία ή με την καυστική σάτιρα να καυτηριάσει ελαττώματα. Οι ιστορίες αυτές της ζωής που αφορούν απλούς ανθρώπους έχουν αποδοθεί παραστατικά, αδρά, με ευαισθησία και ειλικρίνεια. Υπάρχει διάχυτο το χιούμορ, η ειρωνεία και η δραματικότητα, αλλά και η ζωντανή αφήγηση και η βαθύτερη αγάπη για τον άνθρωπο. Η τέχνη του Τραυλαντώνη έχει την δύναμη να δείχνει αληθινούς τους ανθρώπους που περιγράφει. Αναγελά καταστάσεις γιατί αισθάνεται ότι ήθελε να κλάψει γι’ αυτές. Είναι πίκρα συσσωρευμένη για τα άσχημα της ζωής. Μερικές φορές όμως η πικρία του τον ωθεί στην υπερβολή και ζημιώνει την πρόθεσή του. Έτσι, τύποι σαν τον «Τσιριτζάνζανο» (Κρουσταλλένια) δεν μας κερδίζουν ή τον «Βαζούρα» στην Μονομαχία.

Αν πλησιάσουμε τα έργα του θα μπορούσαμε να ξεχωρίσουμε τα εύθυμα χαριτωμένα διηγήματά του, μικρές πινελιές αληθινής ζωής, απολαυστικά στη ζωντάνια τους, που τέρπουν με την ευρηματικότητά τους ή αποδοκιμάζουν ελαττώματα με την καυστική σάτιρα. Ας δούμε μερικά: «Φούρνος Πρωτοφανής» όπου το τέλος είναι αναπάντεχο και θα καταπλήξει την συντροφιά των γυναικών που το ακούνε. «Δόκτωρ Φούσκας» με σαρκαστικές παρατηρήσεις για την κενότητα των ανθρώπων που παρουσιάζονται σημαντικοί χωρίς να είναι. «Τρεις πήχες στον Παράδεισο» μια ηπειρωτική παράδοση και το δαιμονικό «Καταμεσήμερο στο Πηγάδι», που σαρκάζει την γυναικεία απιστία (Μεταφράστηκε Γαλλικά). «Το μπαούλο ή την νύφη», «Χριστούγεννα του Αμερικάνου», που κάνουν μισητή την μετανάστευση, «Τα μικρόβια» με μια αίσθηση του χιούμορ ανώτερη, διήγημα δυνατό, «Τ’ αληθινά», «Η Μονομαχία» και ακόμη η «Απολογία μισανθρώπου» με φιλοσοφικό υπόβαθρο και βαθύτερη ψυχολογική παρατήρηση. Τέλος στην «Ηλιοστάλαχτη» η κοινωνική και πολιτική σάτιρα είναι φανερή. Παρουσιάζει την ταπεινή συμπεριφορά του μνηστήρα της κόρης (Ηλιοστάλαχτη), ο οποίος εξαρτά την ανάδειξή του από τους κομματικούς δεσμούς και τελικά απομακρύνεται από εκείνην. Η μορφή του διηγήματος είναι επιστολές της ηρωίδος προς τον συγγραφέα. (Μεταφράστηκε στα Ρωσικά).

Αξιόλογα είναι και τα ιστορικά διηγήματα του Τραυλαντώνη, καθώς παρουσιάζει τους ήρωές του να κινούνται με άνεση στο περιβάλλον τους. Εκεί οι ιστορικές γνώσεις του διευρύνονται. Στον «Πολυέλαιο των Βουρβώνων» ιστορεί τις περιπέτειες του πολυελαίου, ο οποίος για αλλού προορίζετο κι αλλού κατέληξε. Στον «Γαμπρό ζωγραφιστό» αναφέρεται στον Βύρωνα, όταν ήλθε για πρώτη φορά στην Ελλάδα, κι έζησε για λίγο στα Γιάννενα του Αλή πασά. Η αθώα κόρη (Πάτρα) θα μείνει σ’ όλη της τη ζωή αιχμάλωτη από το αίσθημα που δοκίμασε αντικρίζοντας τον Βύρωνα μια και μόνη φορά. (Μεταφράστηκε στα Γαλλικά). Σημειώνω και το διήγημα «Σωστοί στο μέτρο». Δεν εκθέτει ιστορικά γεγονότα, παρουσιάζει όμως πώς βίωνε η ελληνική οικογένεια το ιστορικό γεγονός του ηρωικού θανάτου.

Ενδιαφέροντες είναι επίσης από απόψεως ιστορίας οι τρεις λόγοι που δημοσίευσε -πολύ αργότερα από την εκφώνησή τους- στο μικρό κομψό βιβλίο με τίτλο Τρεις Λόγοι (1925) - χωρίς καμία αλλαγή. Σημαντικότατος είναι ο Πανηγυρικός για τους Τρεις Ιεράρχες, που εκφωνήθηκε το 1897 στην πόλη Μερσίνα της Κιλικίας, τους Σόλους της αρχαιότητας. Εκεί νεότατος -όπως προαναφέραμε- στην αρχή της σταδιοδρομίας του, σηματοδοτεί τον λόγον του με το απολυτίκιον των Τριών Ιεραρχών και έτσι εισάγεται στο θέμα του. Θεωρεί τους Τρεις Ιεράρχες ως κρίκο που ένωσε τον Ελληνικό και τον Χριστιανικό κόσμο και την Μικράν Ασίαν ως τον τόπον στον οποίον επετεύχθη η σύγκλιση. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι η καθαρεύουσα, ωραία στην παραστατικότητά της, και ο πλούτος των ιστορικών γνώσεών του είναι πράγματι εντυπωσιακός. Ο δεύτερος λόγος με κοινωνικό περιεχόμενο εκφωνήθηκε στο Αίγιο το 1911 για τα εγκαίνια της Σχολής του Λαού και ο τρίτος στο μνημόσυνο για τους πεσόντες στο Σομόκοβο.

Το ρόλο του παιδαγωγού επιτελεί ο Τραυλαντώνης με το άρθρον του «Ο Ψυχάρης εις την Ελληνικήν Διανόησιν». Τονίζει τα δημιουργικά στοιχεία του έργου του Ψυχάρη, υποδεικνύει τα τρωτά σημεία και διατυπώνει την κρίση: «Ο Ψυχάρης γράφων ελησμόνει πολύ συχνά τον λαόν προς ον απευθύνετο, ενώ ουδέποτε ελησμόνει τους οπαδούς του» (Περιοδικό Πειθαρχία 1929). Η μεγάλη μελέτη του Τραυλαντώνη για τον Ερωτόκριτο είναι υποδειγματική. Κατ’ αρχάς ασχολείται με τις τοπικές λογοτεχνίες ώστε να τοποθετήσει το έργο, προχωρεί στον ποιητή του έπους, αναλύει και ερμηνεύει το ποίημα και χαρακτηρίζει τα πρόσωπα (Εκπαιδευτικά Χρονικά, τεύχη 26 - 27 - 28 – 29, 1926). 

Τα έργα του Τραυλαντώνη έχουν αρχιτεκτονική: πρόλογο- κύριο μέρος - επίλογο. Έχουν εσωτερική συνοχή και διαγράφονται ευκρινώς. Ο διάλογος υπάρχει σχεδόν σε όλα τα λογοτεχνικά έργα του. Ρέει αβίαστα και φυσικά. Περιέχει κάποτε ιδιωματικές λέξεις που του προσδίνουν ζωηρότητα. Ειπώθηκε πως αν έγραφε θεατρικά έργα θα μπορούσε να επιτύχει πολλά. Έκανε κάποια προσπάθεια, αλλά έμεινε ημιτελής. Χαρακτηριστικό στα έργα του είναι ότι την δράση διηγείται είτε ο ήρωας του έργου σαν ανάμνηση (Κρουστελλένια - Εξαδέλφη), είτε τρίτος (Αγγελής στη Λεηλασία μιας ζωής) με τα δικά του λόγια και την ακούμε. Η δράση προχωρεί προς την λύση και την παρακολουθεί ο αναγνώστης και συμμετέχει είτε με λύπη είτε με αίσθημα ικανοποιήσεως, αλλά πολλές φορές ο λόγος του γίνεται σάτιρα που καυτηριάζει ελαττώματα ή καταστάσεις.

Τον Τραυλαντώνη γοητεύει ιδιαίτερα η ανάλυση της γυναικείας ψυχής. Οι περισσότερες γυναίκες στα έργα του έχουν ηθική ευαισθησία, και όλες -εκτός από τις ηλικιωμένες- είναι όμορφες. Τις περιγράφει με ζωντάνια και λεπτομέρεια. «Όλες τις ομορφιές τις βλέπει και τις αισθάνεται ξεχωριστά. Και την κλασική που θυμίζει την Αρχαία Ελλάδα και τα αγάλματα (Ηλιοστάλαχτη) και την χαριτωμένη που θυμίζει Δύση (όπως η Εριφύλη) και την γοητευτική με το πάθος και το ένστικτο (όπως η Νένω) μα προ παντός την ομορφιά την πνευματική, ουρανόφθαλμη κι αγαθή (όπως Κούλα - Κρουσταλλένια)» γράφει ο Τέλος ?γρας (Νέα Εστία 1943). 
Και στην διαδρομή της ζωής ο έρωτας ξεπετάγεται παντοδύναμος. Έτσι τον αντικρίζει ο Τραυλαντώνης, ως κινητήρια δύναμη και δημιουργό της ζωής.

Και πορεύεται ο Τραυλαντώνης ακολουθώντας τον δρόμο που οδηγεί από την περιγραφική στην ψυχογραφική ηθογραφία, (Απολογία Μισανθρώπου - Λεηλασία μιας ζωής).
«Η ηθογραφία του Τραυλαντώνη, όπως και του Παπαδιαμάντη, του Καρκαβίτσα και μερικές σελίδες χωριάτικης ζωής του Θεοτόκη ήταν ό,τι γνήσιο και ωραίο μπορούσε να αξιώσει η νεοελληνική πεζογραφία την εποχή αυτή». (Χουρμούζιος Νέα Εστία 1943).

Αν προχωρήσομε στα εκτενέστερα διηγήματα του Τραυλαντώνη -νουβέλες- θα σταθούμε στο Μεσολογγίτικο έργο του η “Εξαδέλφη”. Στην Εξαδέλφη, μια παθητική ιστορία έρωτα, η ηρωίδα του έργου, η πανέμορφη Νένω «που άλλοι τσ’ έφκιαναν τραγούδια, άλλοι ποιήματα, κι άλλοι κλαίγανε δια δαύτην» έχει όλη την χάρη και την ιδιοτροπία της γυναικείας φιλαρέσκειας. Είναι μια ιστορία που ξετυλίγεται στη λιμνοθάλασσα, στον Σχοινιά, στη Θόλη και στον Λούρο. Το διήγημα δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο ?στυ με το ψευδώνυμο Κλεάνθης. Αργότερα εκδόθηκε από τον συγγραφέα σε βιβλίο (1912). ?ρεσε πολύ στους αναγνώστες και κρίθηκε ευνοϊκότατα από τους κριτικούς της εποχής, αλλά και σήμερα γοητεύει. Ο Ροΐδης έγραψε: «η “Εξαδέλφη” του Τραυλαντώνη είναι το πρώτο ελληνικό διήγημα που διάβασα ως το τέλος». Και ο Ροΐδης ήταν φειδωλός στους επαίνους. 

Την ιστορία, διηγείται ο Φανής, το ψαρόπουλο, στον συγγραφέα την ώρα που ο «μαΐστρος εφούσκωνε το μεγάλο πανί και το πριάρι πετούσε στον αφρό κι επάφλαζε το κύμα στη χαμηλή την πλώρη». Η παρουσίαση της ψυχής του Φανή από τον συγγραφέα είναι εξαίρετη, όπως εξαίρετη και η περιγραφή της ιδιότροπης και φιλάρεσκης Νένως. Και η δράση προχωρεί μέσα από ποιητική ατμόσφαιρα σ’ έναν πονεμένο, απαγορευμένο –ήταν πρώτα εξαδέλφια- νεανικό έρωτα με θαυμάσιες περιγραφές. Ο Φανής αφοσιώνεται «με καρδιά γεμάτη αγάπη, λατρεία, αθωότητα». Αισθάνεται αμαρτία όταν γονατιστός στο εικόνισμα της Παναγίας παρακαλεί «να φυλάγει την Νένω του». Όμως το ερωτικό αίσθημα έχει φουντώσει. «Μου φαινόταν πως ήξεραν την αγάπη μου όλα, τα πάντα, η θάλασσα, τ’ αστέρια, οι γυαλοί, τα ψάρια, τα φύκια, τα χαμόκλαδα και τα ξηρά καλάμια που είναι στρωμένα στο νησί. Και πως την αγάπαγαν όπως κι εγώ». Η Νένω αγάπησε κι αυτή τον Φανή εγωιστικότερα και ζηλότυπα, τον πρόδωσε όμως όταν η φιλαρέσκειά της εντυπωσιάστηκε από τα λόγια ενός γιατρού. Ο Φανής βρίσκει την δύναμη ν’ απομακρυνθεί για να την νοιώθει ευτυχισμένη, ώσπου έρχεται η κάθαρση, η τρομερή κι αβάσταχτη. Σήμερα φαίνεται υπερβολικά τρομερή η κατάληξη του διηγήματος. Ας μην ξεχνούμε την εποχή του.

Από πληροφορία του Μεσολογγίτη δικηγόρου κ. Μπαγιώργα έμαθα ότι ο Τραυλαντώνης συνέλαβε την υπόθεση της Εξαδέλφης όταν δέχτηκε πρόσκληση στην πελάδα του Σούστα -ενός έξοχου ελληνοδιδάσκαλου συνομήλικου του Παλαμά- και ακολούθησε διαδρομή με γάιτα στην Λιμνοθάλασσα όταν ο ήλιος έγερνε στη Δύση. Από παλιά Μεσολογγίτισσα πληροφορήθηκα ότι ο Τραυλαντώνης αγάπησε μακρινή συγγένισσά του που δεν την παντρεύτηκε. Πιστεύω ότι η Εξαδέλφη είναι βιωματική εμπειρία του συγγραφέα. Και διερωτώμαι μήπως τον ακολούθησε μέχρι τέλος της ζωής.

Στο άλλο Μεσολογγίτικο διήγημα, τον «Καψοπόδαρο», η νεαρή Κούλα είναι η προσωποποίηση της ηθικής τελειότητας. «Κανείς δεν την γνώριζε χωρίς να την αγαπήσει, ούτε νέος ούτε γέρος, ούτε αρσενικός, ούτε θηλυκός». Η ύπαρξή της, η αβρότητα και η ευαισθησία της, έφερε ριζική αλλαγή στον Καψοπόδαρο, τον δάσκαλο. Εκείνος ψηλός, αδύνατος, αδιάφορος και φιλάργυρος, «αφωρισμένος εξηνταβελόνης», όπως τον προσονόμαζαν οι μαθητές του όταν τους έδερνε, άρχισε να μαλακώνει από την παρουσία της Κούλας στην τάξη. Αλλάζει, γίνεται προσιτός, ευπρεπισμένος αυτός ο ατημέλητος, δεν δέρνει πια τα παιδιά στην τάξη, ώσπου ο δάσκαλος φθάνει στην αυταπάρνηση, και κλείνει τον κύκλο της ζωής του έχοντας το όραμα της ευτυχίας της νεαρής κόρης. Είναι ωραίο διήγημα, δοσμένο με τέχνη και ζωντανό, με εύθυμα στοιχεία και χαρακτηριστικές απόψεις της τότε επαρχιακής ζωής. 

Γυναίκα είναι η ηρωίδα και στο διήγημα η «Κρουσταλλένια» που ξετυλίγεται σε χωριό της Κέρκυρας. Είναι ένα ειδύλλιο που περιγράφει τον αγνό έρωτα ενός ευαίσθητου δασκάλου με σωματικό ελάττωμα και ψυχή τρυφερή, για μια μικρή, έξυπνη, όμορφη κόρη. Παρουσιάζονται δάσκαλοι καλοί και κακοί, ευσυνείδητοι ή μικρόψυχοι, παρελαύνουν χωριάτικοι τύποι με όλη την φτώχεια της εποχής, τύποι μίζεροι, μα και άνθρωποι γεμάτοι αγάπη και συμπαράσταση.

Σ’ ένα χωριό της Κέρκυρας ο Σοφοκλής Γραμματίκας, ο καμπούρης δάσκαλος, δέχτηκε στο σχολείο του και περιμάζεψε ένα φτωχό ορφανό την Κρυσταλλένια και την μητέρα της. Νοιώθει, καθώς σ’ αυτήν η εξυπνάδα και η νιότη των δεκάξι χρόνων της ανθίζουν, να γεννιέται μέσα του ο έρωτας. Δεν θέλει να φανερώσει τα αισθήματά του. «Πώς να το φανερώση, αυτός ο Καμπούρης στην άνοιξη της όμορφης κόρης!». Και αυτοεξορίζεται. Απομακρυνόμενος, μια σκέψη τον ακολουθεί: «Κι αυτής τι της μέλλεται της άμοιρης». Είναι αξιοπρόσεκτη η ψυχολογία του δασκάλου καθώς ο ίδιος παρατηρεί και αναλύει τον εαυτό του. Η λύση έρχεται την τελευταία στιγμή ευχάριστη, ύστερα από αγωνίες και περιπέτειες της μικρής Κρουστελλένιας.

Η Εξαδέλφη, η Κρουσταλλένια, η Ηλιοστάλαχτη, χαρακτηρίστηκαν μυθιστορήματα. Είναι μάλλον νουβέλες. 

Το μεγάλο μυθιστόρημα του Τραυλαντώνη είναι η Λεηλασία μιας ζωής που εκδόθηκε το 1935 από την Νέα Εστία. Το μυθιστόρημα αυτό διαβάστηκε πολύ. Ο Τραυλαντώνης γίνεται εδώ κοινωνικός παρατηρητής. Διαπιστώνει κοινωνικές καταστάσεις και αντιλήψεις και διατυπώνει σκέψεις γι’ αυτές. Είναι καλός παρατηρητής του καιρού του και φαίνεται ότι έχει ζήσει βαθιά την ελληνική πραγματικότητα. Εξετάζει τον χαρακτήρα του ήρωά του, βλέπει τα δικαιώματα που έχει στη ζωή. Βλέπει την ανάγκη της αλλαγής, αλλά η πραγματικότητα πνίγει κάθε σκέψη για επανάσταση.

Η δράση στο έργο εκτυλίσσεται στην Αθήνα μετά την Μικρασιατική καταστροφή. Τα πρόσωπα του έργου προσπαθούν να ζήσουν την ζωή του καιρού τους φέρνοντας όλες τις προλήψεις του παρελθόντος. Κύριο πρόσωπο ο Θεμελής Τράμπας ή Τλημενίδης όπως άλλαξε το όνομά του υπακούοντας στην επιταγή του εξευρωπαϊσμού και της κοινωνικής ανόδου. Δύο αδελφές από τον δεύτερο γάμο του πεθαμένου πατέρα του και η μητριά στηρίζονται επάνω του με όλες τις υλικές ανάγκες και με τις αντιλήψεις του καιρού της. Εκείνος ένας άνθρωπος «νέος, γερός, έξυπνος, επιτήδειος, καρτερικός στην εργασία και γενικότερα στην πάλη της ζωής» όπως γράφει ο συγγραφέας, δεν τόλμησε να βαδίσει προς την ευτυχία της προσωπικής του ζωής. Δεν έχει την δύναμη να παραμερίσει τις κοινωνικές συνθήκες που την κυκλώνουν και να πορευθεί προς την ολοκλήρωση της ζωής του.

Στο μυθιστόρημα παρουσιάζεται η αναστατωμένη Αθήνα μετά την Μικρασιατική καταστροφή. Με πρόσωπα που δεν μπορούν να κατανοήσουν και να προσαρμοσθούν στις νέες καταστάσεις. Παρουσιάζεται η οικογένεια ενώ ο ίδιος ο συγγραφέας στο πρόσωπο του φίλου Αγγελή παρατηρεί, παρακολουθεί, σχολιάζει τη δράση, προσθέτοντας μια εύθυμη νότα στο έργο. Τέλος, ο ήρωας του έργου, ο τραγικός Τλημενίδης, πεθαίνει απογυμνωμένος από κάθε χαρά. Και το μυθιστόρημα αυτό σφραγίζεται με το επίγραμμα: «Ενθάδε κείται ένας άνθρωπος θλιβερός που είχε όλες τις καλωσύνες και τις ικανότητες του κόσμου, αλλά δεν είχε την ικανότητα να οργίζεται και να επαναστατή όταν έπρεπε». 

Λεηλατήθηκε η ζωή του Τλημενίδη. Μήπως λεηλατήθηκε και η ζωή του Τραυλαντώνη από την υπερβολή της μετριοφροσύνης του, την υπερβολή της υποχωρητικότητας και την έλλειψη πείσματος; «Απεριόριστη η θέλησή μας μα η δύναμή μας μηδαμινή» έγραψε στους στοχασμούς του στο περιοδικό Ζωής Τέχνη. Στο προλογικό σημείωμα των Τριών Λόγων που αναφέρθηκαν χαρακτηρίζει σαν αμαρτία την δημοσίευση, που με δισταγμό απεφάσισε. Αυτή η επιφυλακτικότητα νομίζω ότι ήταν αιτία να μείνει και τόσο έργο ατέλειωτο και αδημοσίευτο, έργο που θα μας έδινε όλην την έκταση της δημιουργικής δύναμης.

Μήπως τον συνθλίβει η συνείδηση της ματαιότητας των ανθρωπίνων πραγμάτων ώστε να θεωρεί μάταια και περιττά πολλά πράγματα και της λογοτεχνικής ακόμη γραφής; Ταλέντο αναμφισβήτητα είχε. Μήπως ο ίδιος μετέτρεψε τη μεγάλη δύναμη του λογοτεχνικού του ταλέντου σε ποίηση πραγματικής ζωής;

Ο Γρυπάρης, όταν συνυπηρετούσαν στο Αίγιο, του έλεγε: «Εγώ γράφω ποιήματα, σύ όμως ζης ποιητικά». 

Τα χρόνια περνούσαν. Ώσπου το 1940 ο θάνατος του αγαπητού ανεψιού του Σταμάτη Μανιαρρίζη τον συνέτριψε. Ύστερα οι στερήσεις της κατοχής και η αβιταμίνωση προκαλούν γάγγραινα σε παλαιό τραύμα και αναγκάζονται στον «Ευαγγελισμό» να του κόψουν το πόδι. «Υπομονή» -γράφει,- «κανένα άλλο όπλο δεν έχουν τα γήινα πλάσματα, όταν βρεθούν σε τέτοια παντοδύναμη θεομηνία». Κατάλαβε ότι θα πέθαινε και αποχαιρέτησε με συγκίνηση τον Μαλακάση, που νοσηλευόταν βαρύτατα ασθενής στον «Ευαγγελισμό». Εκείνος τον αντιχαιρέτησε με το τετράστιχο:

«Τι λες; Σε μια γάϊτα πλιά μπασμένοι
δεν είν’ καιρός, προς τον ?η Σώστη να τραβούμε;
Κι’ εκεί σαν φθάσουμε άξαφνα να βρούμε
την Εξαδέλφη να μας περιμένει;»



Πέθανε την ημέρα του Αγ. Αντωνίου το 1943. Ο Δήμος Ζωγράφου παρεχώρησε τάφο τιμής ένεκεν και ονόμασε οδό προς τιμήν του.

Εκείνος έφυγε, το έργο του έμεινε. Στα έργα του Μεσολογγίτη συγγραφέα εκφράζεται ζωηρή και καλοσυνάτη η ανθρωπιά. Ο αναγνώστης έχει συχνά την ευκαιρία να συνειδητοποιήσει την σχέση με την κοινωνία και ενίοτε να συναισθανθεί την ευθύνη του απέναντί της. Το έργο του Τραυλαντώνη είναι από τις ρίζες της λογοτεχνίας μας. Κι’ αν άλλη πορεία ακολούθησε η πεζογραφία μας στα νεώτερα χρόνια, οι πνευματικοί δημιουργοί ποτέ δεν αρνούνται την δημιουργία των προγόνων, που άνοιξαν με κόπο και μόχθο τον δρόμο στους νεώτερους.

Ο Κωνσταντίνος Καλλίας, που υπήρξε φίλος του Τραυλαντώνη, τον ονομάζει «Νέστορα της Ελληνικής πεζογραφίας» (Ευβοϊκά Γράμματα, 1944). Και ο Πέτρος Χάρης έγραψε ότι άφησε έργο μεγαλύτερο από την φήμη του (Νέα Εστία, 1943). Τέλος ο Χουρμούζιος στη θαυμάσια κριτική του για τον Τραυλαντώνη, στο αφιέρωμα της Νέας Εστίας (1943) καταλήγει: «Ο Τραυλαντώνης, μας λένε όσοι τον γνώρισαν, υπήρξε ένας καλός, κάλλιστος άνθρωπος, ένας καλός, κάλλιστος δάσκαλος. Ας γίνη τρίπτυχη η ωμολογημένη καλοσύνη: Ο Τραυλαντώνης υπήρξε ένας καλός, καλύτερος ίσως απ’ ότι τον πιστεύαμε λογοτέχνης». 

Μετά τον θάνατό του, έργα του επανεξεδόθησαν επανειλημμένως από διάφορους εκδοτικούς οίκους: Νέα Εστία, Γαλαξίας, Κάκτος, Νεφέλη.

Έτσι τελειώνει η ιστορία της ζωής του και του έργου του. Σε μας μένει η εκπαιδευτική προσφορά του και η γλυκύτητα της λογοτεχνικής δημιουργίας του. Μας μένει η παντοτινή γοητεία της Εξαδέλφης. Θα την φανταζόμαστε πάντα απόμακρη να λικνίζεται πανέμορφη στα ήρεμα νερά της Μεσολογγίτικης Λιμνοθάλασσας.

ΕΚΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ
ΑΝΤΩΝΗΣ ΤΡΑΥΛΑΝΤΩΝΗΣ

 

  • Αγρας Τέλλος, Κριτικά, τόμ. Γ΄, Μορφές και κείμενα της πεζογραφίας, Αθήνα 1984.
  • Θρύλος ?λκης, Μορφές της ελληνικής πεζογραφίας και μερικές άλλες μορφές, εκδ. Δίφρος, Αθήνα 1962.
  • Κώνστας Κ. Σ., ?παντα: Όσα βρέθηκαν φιλολογικά κείμενα δημοσιευμένα από 1η Αυγούστου 1947 ως 1η Μαρτίου 1967, εκδ. Μαυρίδης, Αθήνα 1991.
  • Κώνστας Κ. Σ., ?παντα: Όσα βρέθηκαν φιλολογικά κείμενα δημοσιευμένα από 1η Μαρτίου 1968 ως 31η Σεπτεμβρίου 1978, τομ. 6ος , εκδ. Μαυρίδης, Αθήνα 1994.
  • Ξύδης Θ., Χειρόγραφα και δημοσιεύματα του Αντώνη Τραυλαντώνη, Αθήνα 1943.
  • Παναγιωτόπουλος Ι. Μ., Τα πρόσωπα και τα κείμενα, τόμ. Α΄-Ε΄, εκδ. Αετός, Αθήναι 1943-1949 και τόμ. ΣΤ΄, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα 1963.
  • Παπαδημητρίου Κώστας Δ., Γνωριμία 60 Ελλήνων Λογοτεχνών. Ανθολόγηση, κριτική και θεώρηση της ζωής και του έργου τους, 2 τόμοι, εκδ. Ντουντούμη, Αθήνα 1998.
  • Πετρονικολός Κώστας, Α. Οι πέντε κορυφαίοι της Μεσολογγίτικης Σχολής: Σπυρίδων Τρικούπης, Κωστής Παλαμάς, Γεώργιος Δροσίνης, Μίλτος Μαλακάσης, Αντώνης Τραυλαντώνης, εκδ. Σείριος, Αθήνα 1974.
  • Πολίτης Θ. Μ., Σκιαγραφήσεις Λογοτεχνών, Β΄ έκδοση, εκδ. Πολύπλευρο, Μεσολόγγι 1986.
  • Σταμέλος Δημήτριος, Ρουμελιώτικη Πεζογραφία. Από τον Μακρυγιάννη ως σήμερα 1829-1969, Αθήνα 1969.
  • Στεργιόπουλος Κώστας, Περιδιαβάζοντας, τόμ. Β΄, Στο χώρο της παλιάς πεζογραφίας μας, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1986.
  • Χάρης Πέτρος, Έλληνες Πεζογράφοι, τόμ Β΄, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα 1963.

ΣHMEIΩΣH: Το κείμενο αυτό είναι παρμένο από το βιβλίο «ΛΟΓΟΤΕΧΝΕΣ ΤΗΣ ΛΙΝΜΟΘΑΛΑΣΣΑΣ» που εκδόθηκε από την Παπαχαραλάμπειο Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ναυπάκτου το 2002.

 


 

 

 

Χρησιμοποιούμε cookies για να βελτιώσουμε την εμπειρία χρήσης σας. Χρησιμοποιώντας αυτή την ιστοσελίδα αποδέχεστε τους όρους μας. Όχι, θέλω να μάθω περισσότερα.