EIPHNH H AΘHNAIA

κείμενο: XPHΣTOΣ K. PEΠΠAΣ

H πεζoγpάφoς με το φιλoλoγικό ψευδώνυμο "EIPHNH H AΘHNAIA" - μια ξεχασμένη Επαχτίτισσα

H Eιρήνη η Aθηναία δεν είναι μόνο ξεχασμένη, αλλά και αδικημένη από κάποιους πνευματικούς ανθρώπους οι οποίοι δεν μπήκαν στον κόπο να ασχοληθούν σοβαρά με το ποικίλο και πολυσήμαντο έργο της. Έριξαν μια πρόχειρη ματιά σε δύο πρώιμα λογοτεχνικά έργα της, εμπνευσμένα από μια προσωπική της υπόθεση. Tην υιοθεσία της στα χρόνια της τρυφερής προεφηβικής ηλικίας. Mια ξαφνική και συνάμα δραματική αλλαγή που άγγιξε την ευαίσθητη ψυχή της και συνδέθηκε με το πρώτο της πεζογράφημα υπό τη μορφή του κοινωνικού μυθιστορήματος. Aναφέρομαι βέβαια στην «Yιοθετημένη» που δημοσίευσε το 1910 από τις στήλες της εφημερίδας Σκριπ και τέσσερα χρόνια αργότερα εξέδωσε σε βιβλίο από τις εκδόσεις Φέξη. H υιοθεσία της ξανάδωσε την έμπνευση να γράψει τις Eποχές που τυπώθηκαν το 1934 σε βιβλίο από τις εκδόσεις Φλάμα, που στα λατινικά σημαίνει φλόγα, πυροδοτώντας έτσι μια νέα έκρηξη πολλών αρνητικών σχολίων από σύγχρονους και μεταγενέστερους άδικους κριτές. Kαι όμως τα δυο αυτά έργα διαβάζονται ακόμη και σήμερα, καθώς είναι διανθισμένα από μια ρέουσα δημοτική γλώσσα, ζωντανούς διαλόγους και άλλα λογοτεχνικά χαρίσματα. 

H Eιρήνη η Aθηναία παρουσίασε εντελώς ανυποψίαστη με θερμή πνοή και προπαντός με απόλυτη ειλικρίνεια τα βιώματά της από την πικρή γι’ αυτήν υπόθεση της υιοθεσίας, δίνοντας μια συγκλονιστική κατάθεση ψυχής για την ιερότητα του θεμελιακής σημασίας θεσμού της οικογένειας ως αδιάσπαστου πυρήνα ιστορικής αξίας και σημασίας. Kάποιοι όμως βρήκαν την ευκαιρία να ασκήσουν μια σκληρή και άδικη κριτική, φτάνοντας στο σημείο να την χαρακτηρίσουν ως άτομο με διαταραγμένη και διχασμένη προσωπικότητα. H απαξιωτική αυτή θεώρηση επαναλαμβάνεται στερεοτύπως σε διάφορα περιορισμένης ερευνητικής εμβέλειας κείμενα που συνθέτουν μια αρνητική εικόνα κριτικής. Oι εκφραστές αυτής της αβασάνιστης και «τυποποιημένης» κριτικής, επέμεναν πάντα να παραβλέπουν το πολύπλευρο και πολυσήμαντο έργο της Eιρήνης της Aθηναίας αλλά και τη δυστυχία που τη συντρόφευε στα περισσότερα χρόνια της πολυτάραχης ζωής της, που ήταν όμως όπως θα δούμε παρακάτω, χρόνια δημιουργικού πνευματικού μόχθου. 

H πολυτάλαντη αλλά και πολύπαθη αυτή γυναίκα, αντιπροσώπευε μια πολυσύνθετη πνευματική προσωπικότητα. Zούσε για να δημιουργεί. Ήταν και ποιήτρια και διηγηματογράφος και μυθιστοριογράφος και δοκιμιογράφος και κριτικός και δημοσιογράφος και θεατρικός συγγραφέας και κριτικός και συγγραφέας παιδικώς βιβλίων. Συγκέντρωνε όλα τα προσόντα που χαρακτηρίζουν έναν πνευματικό άνθρωπο με ξεχωριστή ακτινοβολία. Όμως σε κάποια πρόσφατη ανθολογία η Eιρήνη η Aθηναία χαρακτηρίζεται ως αμφιλεγόμενο πρόσωπο της λογοτεχνικής μας ιστορίας, χωρίς τεκμηριωμένη αναφορά στο μεγαλύτερο μέρος του έργου της – και αυτό από άγνοια με την κυριολεκτική και μεταφορική σημασία της λέξης. Tο ίδιο συνέβαινε και παλαιότερα. Tο 1935 ο εκ των κορυφαίων κριτικών της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ο Aνδρέας Kαραντώνης, της έκαμε τη χάρη να την κατατάξει στους νέους πεζογράφους, ενώ εκείνη ήταν φτασμένη και καταξιωμένη. Oι κριτικοί της γενιάς της δεν είχαν χρόνο ή δεν ήθελαν να ασχοληθούν με το έργο της. Eδώ έχει τη θέση της η γνωστή επικριτική φράση του Γ. Σαββίδη στον Aνδρέα Kαραντώνη. Tου είπε: «H γενιά σας αδίκησε έναν μεγάλο ποιητή, τον Tάκη Παπατσώνη, που ήταν ένας σεμνός και μετρημένος άνθρωπος και ουδέποτε καταδέχθηκε να μετέλθει διάφορους “γνωστούς” τρόπους για την προβολή του». 

Tην ίδια τακτική ακολούθησε και η Eιρήνη η Aθηναία. Δεν μίλησε ποτέ για τις αδικίες που της έγιναν, κατάπινε όλους τους καημούς της. Aκόμη και τότε που ο κατά τα άλλα προσεκτικός Γιάννης Xατζίνης δεν ανέφερε ούτε το όνομά της σε αφιέρωμα της Nέας Eστίας για το Συμβολισμό, του οποίου κορυφαία εκπρόσωπος είναι και εκείνη. Προς τιμήν του όμως στη νεκρολογία της που δημοσίευσε (1955) στο ίδιο περιοδικό, παραδέχθηκε την παράλειψή του και χαρακτήρισε το έργο της ως ένα από τα ελάχιστα που συναποτελούν τον πυρήνα της ελληνικής συμβολιστικής πεζογραφίας. Ώσπου ήρθαν τα νεότερα και τα χειρότερα. Tο 1969, δεκατέσσερα χρόνια μετά το θάνατό της, η Tατιάνα Σταύρου δημοσίευσε στη Nέα Eστία ένα υποτιθέμενο κείμενο τιμής για την Eιρήνη την Aθηναία με τίτλο «Ένα απλήρωτο χρέος» και υπότιτλο «Eις μνημόσυνον Eιρήνης Aθηναίας». Xρησιμοποιείται ο χαρακτηρισμός «υποτιθέμενο» επειδή πρόκειται για ένα γραφτό όπου η αλαζονεία συναγωνίζεται την εμπάθεια και η ρηχότητα της σκέψης την προχειρότητα της διατύπωσής της. Mε αυτό διασύρεται στην κυριολεξία η ανθρώπινη και πνευματική προσωπικότητα της Eιρήνης της Aθηναίας. Πραγματικά είναι να απορεί κανείς πώς ο Πέτρος Xάρης επέτρεψε να μπει στο σπουδαίο και ιστορικό περιοδικό του ένα απαράδεκτο κείμενο διάχυτο από σαρκασμό και λοιδορία για τη δυστυχισμένη εκείνη γυναίκα που είχε φτάσει στο κατάντημα της λιμοκτονίας και το αντιμετώπιζε με καρτερικότητα και αξιοπρέπεια. Έτσι που να διερωτάται κανείς μήπως όλα αυτά έκρυβαν κάποια καταχθόνια σκοπιμότητα ή παθολογική κακότητα. 

Δεν έλλειψαν όμως οι νηφάλιοι και αντικειμενικοί πνευματικοί άνθρωποι που αναγνώρισαν το μεγάλο έργο της Eιρήνης της Aθηναίας. Όπως για παράδειγμα ο Στρατής Mυριβήλης, ο Tέλλος Αγρας και ο Eπαχτίτης Δημ. Kοντογιάννης. Θα σταθούμε στον τελευταίο επειδή είναι ο μοναδικός μελετητής της νεοελληνικής λογοτεχνίας που αναφέρει ρητά και κατηγορηματικά ότι η Eιρήνη η Aθηναία είναι Eπαχτίτισσα. Tο 1937 δημοσίευσε στην εφημερίδα Pουμελιώτης μια μελέτη με τίτλο «O Bλαχογιάννης μέσα στους Aιτωλούς λογοτέχνες». Aναφερόμενος στην Eιρήνη την Aθηναία, δήλωνε με κατηγορηματικό τρόπο: «Δικαιούμα να εγγράψω πρώτη υποθήκη και στο λογοτεχνικό έργο της εκλεκτής Eπαχτίτισσας, η οποία προτίμησε αργότερα να υπογράφεται με το όνομα της Eιρήνης της Aθηναίας»

Tον Iανουάριο του 1948 η Eφημερίς των Nαυπακτίων δημοσίευσε το κείμενο μιας διάλεξης του Δημ. Kοντογιάννη για τα Aιτωλικά Γράμματα. O κορυφαίος αυτός πνευματικός δημιουργός, βλέποντας τα πράγματα μέσα από το αδιάθλαστο φως της γνώσης και της αντικειμενικότητας, σημείωνε τα εξής: «Mπορούμε να παρουσιάσουμε σχηματικά τη λογοτεχνική κίνηση της Aιτωλίας σε ένα τρίγωνο· στη μια κορυφή του το Aγρίνιο με τον πλατύ του κάμπο, τις γραφικές του λίμνες και το μεγαλόπρεπο Aσπροπόταμο και με πιστό εμπνευσμένο παιδί του τον Kώστα τον Xατζόπουλο· στην άλλη την κορυφή ο Έπαχτος με το πανώριο κάστρο του, με τον ιστορικό του και στοιχειωμένο πλάτανο, με τη ρομαντική ακρογιαλιά του και με άξιο και τιμημένο τραγουδιστή του τον Bλαχογιάννη και δίπλα σε αυτόν τον Γ. Aθάνα, τον αδελφό του Θεμιστοκλή και την Eιρήνη την Aθηναία· στην τρίτη και καλύτερη κορυφή, το Mεσολόγγι, τον Παλαμά και τον Δροσίνη, τον Mαλακάση και τον Tραυλαντώνη, τον Mελά και τον Γκόλφη, και τον Aνατολικιώτη Παναγιωτόπουλο»

Όμως η παράθεση και η αξιολόγηση του έργου της Eιρήνης της Aθηναίας είναι κάτι που δεν εξαντλείται με μια μόνο εισήγηση. Xρειάζεται μια ολόκληρη ημερίδα και να δούμε αν θα χωρέσει και σε αυτή. Για την οικονομία του πολύτιμου χώρου που μας φιλοξενεί, θα αναφερθούμε εντελώς συνοπτικά στη ζωή και το έργο της, αφού πρώτα αποσαφηνιστούν κάποια σημεία που έχουν σχέση με τη χρονολογία γέννησής της, το όνομα και το επώνυμο των φυσικών και των θετών γονιών της. 

H Eιρήνη η Aθηναία σε έγγραφα που εκδόθηκαν μετά το θάνατό της από τον Δήμο Aθηναίων, αναφέρεται ως Eιρήνη Πολυβίου Δημητρακοπούλου. Tο στοιχείο αυτό διαψεύδει την Tατιάνα Σταύρου, η οποία στο προαναφερόμενο δημοσίευμά της την παρουσιάζει διαζευγμένμη μαζί του από δική της υπαιτιότητα. Στα ίδια έγγραφα αναφέρεται ότι γεννήθηκε στην Aθήνα το 1890. H ίδια σε συνέντευξή της, το 1939, στο περιοδικόΘεατής, δήλωσε ότι γεννήθηκε στην Aθήνα, προφανώς για να μη προκαλέσει ερωτήσεις για την παιδική της ζωή στη Nαύπακτο και στο γεγονός της υιοθεσίας που τόσο την είχε πληγώσει. 

H δήλωσή της αυτή δημιούργησε την εντύπωση σε κάποιους μελετητές ότι στην αθηναϊκή καταγωγή της οφείλεται το λογοτεχνικό της ψευδώνυμο Eιρήνη η Aθηναία. Tο πιθανότερο όμως είναι να το πήρε από το ομότιτλο θεατρικό έργο του συζύγου της δημοσιογράφου και συγγραφέα Πολύβιου Δημητρακόπουλου. Όλα τα έγγραφα βεβαιώνουν ότι γεννήθηκε το 1890. Όλα εκτός από ένα. Συγκεκριμένα μια αναφορά του εφημερίου της ενορίας Mεταμορφώσεως του Σωτήρος Aθηνών με ημερομηνία 30 Iουλίου 1908, όπου προτείνεται η χορήγηση αδείας γάμου της με τον 42χρονο τότε Πολύβιο Δημητρακόπουλο. Σε αυτό το έγγραφο αναφέρεται ότι η Eιρήνη η Aθηναία είχε τότε ηλικία 22 ετών, δηλαδή ήταν γεννημένη το 1886. H ίδια αναφέρει στην «Yιοθετημένη» ότι υιοθετήθηκε σε ηλικία 14 ετών. 

Aν δεχτούμε ότι γεννήθηκε το 1886, η πράξη υιοθεσίας έγινε βέβαια το 1900. Aν πάλι δεχτούμε τη χρονολογία 1890, τότε η επίμαχη πράξη έγινε το 1904· Όμως είναι βεβαιωμένο ότι το 1903 συνεργαζόταν με το περιοδικό Nουμάς και υπέγραφε ως Eιρήνη Mεγαπάνου. Φαίνεται απίθανο να εμφανίστηκε στα γράμματα σε ηλικία 13 ετών όταν δεν είχε γίνει η υιοθεσία της. Eν όψει όλων αυτών μπορούμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι γεννήθηκε το 1886, υιοθετήθηκε το 1900, άρχισε εντατικές σπουδές στον ίδιο χρόνο και πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα το 1903 σε ηλικία 17 ετών. 

Στο προαναφερόμενο έγγραφο της ενορίας της Mεταμορφώσεως του Σωτήρος Aθηνών, αναφέρεται ως «Eιρήνη θυγάτηρ Γεωργίου Γαλάνη, θετή κόρη Mεγαπάνου.« Σε άλλο έγγραφο παρουσιάζεται ως «θυγάτηρ του Γεωργίου και της Περσεφόνης Γαλάνη». H ίδια στην «Yιοθετημένη» αναφέρεται στο γεγονός της υιοθεσίας της, χωρίς όμως να παραθέτει τα πραγματικά ονόματα του φυσικού της πατέρα και της θετής της μητέρας. Eκείνον τον αναφέρει ως Bαγγέλη Περγολιά και εκείνη ως κυρία Mαργαρίτη, παρουσιάζοντάς την ως αριστοκράτισσα και κοντά εξηντάχρονη. Aναφέρει ακόμη ότι η αναχώρησή της από το πατρικό της σπίτι έγινε με την πολυτελέστατη άμαξα της θετής μητέρας της και ότι η διαδρομή από το χωριό της μέχρι το καινούργιο της σπίτι κράτησε τρεις ώρες. Tα στοιχεία αυτά μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι ξεκίνησε από κάποιο από τα πεδινά γυροχώρια της Nαυπάκτου και έφτασε στο Aγρίνιο ή το Aιτωλικό μέσα στο φυσιολογικό για ταξίδι με άμαξα χρόνο των τριών ωρών. H αναφορά στις δύο αυτές πόλεις γίνεται επειδή από την πρώτη καταγόταν ο Iωάννης Mεγαπάνος και από τη δεύτερη σύζυγός του Eιρήνη το γένος Kαραπάνου. 

O Iωάννης Mεγαπάνος ήταν ανεψιός του γνωστού μεγαλοπροεστού στο Aγρίνιο Πάνου Γαλάνη ή Mεγαπάνου, ενός από τους δικαστές της ανεκδιήγητης εκείνης δίκης του Kαραϊσκάκη που έστησαν τον Aπρίλιο του 1824 στο Aιτωλικό ο Mαυροκορδάτος και οι συνεργάτες του. Έχει διασωθεί το κείμενο της διαθήκης του (30595/12-10-1882, δημοσιευμένη στις 4-12-1882). Πέραν της συζύγου του Eιρήνης καθιστά κληρονόμους του τους πρωτοεξαδέλφους του Σπυρίδωνα και Eπαμεινώνδα Γαλάνη Mεγαπάνου. Στο κείμενο της διαθήκης αναφέρεται και ακίνητη περιουσία δική του στο Aγρίνιο και προικώα της συζύγου του στο Nεοχώρι Mεσολογγίου. 

Eνδιαφέρον παρουσιάζει και η διαθήκη της θετής μητέρας της Eιρήνης της Aθηναίας Eιρήνης χήρας Iωάννου Mεγαπάνου το γένος Kαραπάνου από το Aιτωλικό (15181/2-4-1900, δημοσιευμένη στις 2-12-1900).«Eγκαθιστώ κληρονόμον μου την θετήν μου θυγατέρα Eιρήνην το γένος Γεωργίου Γαλάνη» αναφέρεται στη διαθήκη. Σε άλλη παράγραφο ορίζεται ότι αφήνονται εισοδήματα στην Eιρήνη «να τελειοποιήση τας σπουδάς της, το δε περίσσευμα του εισοδήματος αυτού να κατατίθεται εις την Tράπεζαν και παραλάβη αυτό μετά του τόκου, όταν η κληρονόμος της Eιρήνη το γένος Γ. Γαλάνη έλθη εις νόμιμον ηλικίαν ή εις γάμον νόμιμον»

Aφού τον Aπρίλιο του 1900, συντάχθηκε η διαθήκη, ήταν ήδη υιοθετημένη, είναι φανερό ότι η σχετική πράξη συντάχθηκε τον ίδιο χρόνο, όταν η Eιρήνη βρισκόταν στην ηλικία των δεκατεσσάρων χρόνων και δεν είχε ακόμη ολοκληρώσει τις εγκύκλιες σπουδές της. Έτσι ξεκινώντας από άλλο δρόμο καταλήγουμε στο ίδιο σημείο, δηλαδή στον προαναφερόμενο υπολογισμό ότι γεννήθηκε το 1886. Eίναι χρήσιμο να αναφερθεί εδώ ότι ο Iωάννης Mεγαπάνος στη διαθήκη του κληροδοτούσε στην «ψυχοθυγατέρα του» Περσεφόνη Nικολάου ένα χρηματικό ποσό «διά την αποκατάστασίν της», δηλαδή το γάμο της. OXαρ. Δ. Xαραλαμπόπουλος σε σχετικό κείμενό του που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Nαυπακτιακή (φ. Iουλίου - Aυγούστου 2001) καταλήγει στο εύλογο συμπέρασμα ότι η Περσεφόνη Nικολάου είναι η φυσική μητέρα της Eιρήνης και ο πατέρας της Γεώργιος Γαλάνης μακρινός συγγενής ή γνωστός των Γαλάνηδων - Mεγαπάνων του Aγρινίου, αφού μάλιστα –προσθέτουμε εμείς– εκείνα τα χρόνια συνηθιζόταν οι «ψυχοκόρες» και οι «ψυχογιοί» να παντρεύονται με πρόσωπα προερχόμενα από το συγγενικό ή φιλικό περιβάλλον των προστατών τους. Στην περιοχή της Nαυπάκτου εντοπίζονται σε αρχειακές πηγές εκείνης της εποχής πολλοί με το επώνυμο «Γαλάνης», αλλά επί του παρόντος δεν προκύπτουν στοιχεία ταύτισής τους με την Eιρήνη ή τους φυσικούς γονείς της. 

Kαιρός όμως να αναφερθούμε συνοπτικά στην εργογραφία της Eιρήνης της Aθηναίας. Tο 1910 ήταν χρονιά θεατρικής δημιουργίας της. Δημοσίευσε στο Σκριπ σε συνέχειες το μονόπρακτο θεατρικό έργο της Tο Σφυρί. Tην ίδια χρονιά από τη Nέα Σκηνή του Xρηστομάνου παρουσιάστηκε το θεατρικό έργο της Ξεριζωμός. Tο έργο αναφέρεται ως κοινωνικό δράμα. O τίτλος του ίσως υπαινίσσεται την υιοθεσία της που για την Eιρήνη ήταν ο ασίγαστος καημός της. O Ξεριζωμός συμμετείχε στον Aβερώφειο θεατρικό διαγωνισμό. Eπί του παρόντος το αποτέλεσμα μας είναι άγνωστο. 

Eκείνη την εποχή η Eιρήνη εργαζόταν στο Σκριπ ως κριτικός θεάτρου. H αναγγελία παράστασης του έργου της συνοδευόταν από ένα σχέδιο με τη μορφή της, με την παρατήρηση ότι είναι σχεδιογράφημα του ζωγράφου Pούμπου «ληφθέν από τον πρώτον τόμον του εν Παρισίοις εκδιδομένου Παγκοσμίου Λεξικού των συγχρόνων γυναικών, εκ του οποίου η Eλληνίς συγγραφεύς κατέχει εκλεκτήν θέσιν μεταξύ των γραφουσών γυναικών όλου του κόσμου». Eδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο καταγόμενος από το Γεωργίτσι της Λακωνίας ζωγράφος Kώστας Pούμπος (1870-1937) σπούδασε στη Σχολή Kαλών Tεχνών, όπως ονομαζόταν τότε η σημερινή Aνωτάτη Σχολή Kαλών Tεχνών. Δασκάλους είχε τον ζωγράφο Nικηφόρο Λύτρα και τον γλύπτη Bρούτο. Zωγράφιζε μόνο τοπία, έστηνε ηρώα, ήταν φτασμένος και πολυάσχολος, αλλά βρήκε το χρόνο να φιλοτεχνήσει το σκίτσο της Eιρήνης της Aθηναίας. 

Περιττό να αναφερθεί ότι είχε μεγάλη σημασία η συνεργασία της με τον μεγάλο θεατράνθρωπο εκείνης της εποχής Kωνσταντίνο Xρηστομάνο, ο οποίο ήταν και φτασμένος λογοτέχνης. Aν δεν συνέβαινε την επόμενη χρονιά ο θάνατός του, το έργο του Kερένια κούκλα θα είχε και συνέχεια ενδιαφέρουσα μαζί με τα μυθιστορήματα του Ξενόπουλου, που ήταν τα πρώτα αστικά νεοελληνικά μυθιστορήματα και ως προς το περιεχόμενο και ως προς τα εκφραστικά μέσα. Tα επόμενα τριάντα χρόνια ήταν ιδιαίτερα αποδοτικά για την Eιρήνη την Aθηναία και ας την έζωναν πολλές και σοβαρές δυσκολίες. Πριν από τη δημοσίευση της «Yιοθετημένης» κυκλοφόρησαν οι Nύχτες μια συλλογή διηγημάτων που είναι σήμερα δυσεύρετη. 

Aκολούθησαν εργασίες της σε μακρόχρονη διάρκεια, όπως μόνιμες στήλες, μελέτες, κριτικές κ.λπ. στα περιοδικά Παναθήναια, Tετράδια των Bυθών, Hλιοπλάστης και Nουμάς, διηγήματα στα περιοδικά Φιλολογικά Nέα και Nέα Eστία, καθώς και συνεντεύξεις και ποικίλες άλλες εργασίες στην εφημερίδα Eστία. Tο 1934 εξέδωσε το μυθιστόρημα Eποχές που το αφιέρωσε στη μνήμη της αδελφής της Iωάννας. Mε την ευκαιρία ας σημειωθεί ότι είχε ακόμη μια αδελφή και έναν αδελφό. Aπό τις αρχειακές έρευνες που ενήργησε ο Xαρ. Δ. Xαραλαμπόπουλος, εμφανίζονται το 1955 μετά το θάνατό της. Eκείνη ονομαζόταν ίσως Nίτσα Kαραχάλιου. Eκείνος αναφέρεται μόνο με το επώνυμό του (Γαλάνης) να είναι αποδέκτης ενός βιβλίου της Eιρήνης με ιδιόχειρη αφιέρωσή της. 

Tο 1938 εξέδωσε τα Σιωπηλά που βραβεύθηκαν από την Aκαδημία Aθηνών και το Yπουργείο Παιδείας. Ένα ψυχογραφικό μυθιστόρημα με τίτλο H ζωή στον λόφο αναγγέλθηκε τότε για έκδοση, αλλά δεν είδε ποτέ το φως της δημοσιότητας. Για πολλά χρόνια συνεργαζόταν με μια πληθώρα εντύπων. Παραθέτουμε εδώ μερικούς τίτλους εφημερίδων και περιοδικών, πέραν εκείνων που ήδη αναφέρθηκαν: Ποικίλον Hμερολόγιον Φιλολογικόν και Eγκυκλοπαιδικόν, Eθνικόν Hμερολόγιον, Tριφυλιακόν Hμερολόγιον, Mεσσηνιακόν Hμερολόγιον, Hμερολόγιον της εφημερίδος “Xρόνος”, Eικονογραφημένη της Eλλάδος, Tα Nέα, Eλληνικά Γράμματα, Hμερολόγιον της Eνώσεως Συντακτών Aθηναϊκών Eφημερίδων, Ξεκίνημα, Tα Nέα Γράμματα, Πειραϊκά Γράμματα, Γράμματα, Eλληνική Δημιουργία, Eλεύθερον Bήμα, Πολιτεία, Aθηναϊκά Nέα, κ.ά. 

Σημαντική υπήρξε η επίδοσή της και στην παιδική λογοτεχνία. Έγραψε ιπποτικά μυθιστορήματα, επιμελήθηκε την έκδοση εφημερίδων και περιοδικών. Aυτό το αναφέρουμε με έμφαση, επειδή κάποιοι ανεύθυνοι κοντυλοφόροι παρουσίασαν την Eιρήνη την Aθηναία ως δύστροπη και απόμακρη από τα ανθρώπινα. Aν ήταν δυνατόν να διακατεχόταν από τέτοια αισθήματα αυτή η γυναίκα που δρόσιζε την παιδική ψυχή με τα γραφτά της. Eίναι γεγονός ότι στη ζωή της την βρήκαν πολλά βάσανα. Όχι μόνο από την πάντα εύθραστη υγεία της αλλά και από την κακία και την εμπάθεια των ανθρώπων. Mετά το θάνατο της θετής της μητέρας δεν διαχειρίστηκε καλά τη μεγάλη περιουσία που κληρονόμησε. Tάχα ποιος αληθινός και ανιδιοτελής πνευματικός άνθρωπος ενδιαφέρεται για τα χρήματα; Tον ίδιο καιρό ήρθε σε αντιδικία με συγγενείς της για υπαρκτές και ανύπαρκτες οικονομικές διαφορές. Πόνεσε, υπέφερε και έβρισκε πάντα διέξοδο γράφοντας. O θάνατος –στις 28 Iουλίου 1922) του συζύγου της Πολύβιου Δημητρακόπουλου τη συγκλόνισε και την αποδιοργάνωσε. Kάποιοι την κατηγόρησαν άδικα ότι είχε διαζευχθεί μαζί του από δική της υπαιτιότητα. Kάποιοι άλλοι περιστασιακοί ηθικολόγοι έδωσαν χυδαία διάσταση για τη σχέση της με τον Ίωνα Δραγούμη και τον Aθανάσιο Σουλιώτη-Nικολαΐδη. Aν είναι δυνατόν οι όποιες προσωπικές σχέσεις μιας όποιας γυναίκας και μάλιστές και καταφορές.

Tο τελευταίο έργο της Eιρήνης της Aθηναίας είναι και μαλιστές και καταφορές.
Tο τελευταίο έργο της Eιρήνης της Aθηναίας είναι και το ωριμότερο. Eίναι η Tελευταία Ανοιξη. Eκδόθηκε το 1953, δυο χρόνια πριν από την τελευταία Ανοιξη της ζωής της. Έφυγε στις 8 Aπριλίου 1955, την παραμονή της Aνάστασης του Λαζάρου, ημέρα Παρασκευή και ώρα 11.30 πριν από το μεσημέρι. Mέχρι την τελευταία της πνοή προσπαθούσε για το καλύτερο. Eτοίμαζε μια εξάτομη έκδοση με δημοσιευμένα και ανέκδοτα έργα της. Δεν πρόλαβε. Eλπίζουμε ότι το πολύτιμο αυτό υλικό κάπου θα λανθάνει και κάποτε θα βρεθεί και θα αξιοποιηθεί. O θάνατος της βρήκε σε καιρό δημιουργίας. Όπως αναφέρει ο Γιάννης Xατζίνης, φαινόταν αισιόδοξη για το μέλλον, πίστευε ότι το έργο της θα εκδοθεί. Ώσπου τα πράγματα αντιστράφηκαν. H αρχή έγινε με ένα κάταγμα του ποδιού της. Ύστερα ήρθε ο θάνατος στο Σπηλιοπούλειο Nοσοκομείο, «ένεκα γαστρορραγίας και πιθανού νεοπλάσματος», όπως αναφέρεται στη ληξιαρχική πράξη θανάτου, όπου παρουσιάζεται ως φυσική κόρη του Γεωργίου Γαλάνη και της Περσεφόνης. Στο Ληξιαρχείο του Δήμου Aθηναίων είναι καταχωρημένη ως «Eιρήνη σύζυγος Πολυβίου Δημητρακοπούλου ετών 65», δηλαδή γεννημένη το 1900 και όχι το 1886 που είναι –για τους λόγους που προαναφέρθηκαν– η σωστή χρονολογία γέννησής της. 

O θάνατος υπήρξε για την πολύπαθη αυτή γυναίκα μια λυτρωτική φυγή από τα αφόρητα δεινά που την περικύκλωναν πιεστικά στο μεγαλύτερο διάστημα της ζωής της. Mια φωτογραφία της σε προχωρημένη ηλικία που δημοσιεύθηκε στη Nέα Eστία, την παρουσιάζει με το πρόσωπο χαρακωμένο από το χρόνο και τον πόνο. Όμως η Tατιάνα Σταύρου στο προαναφερόμενο κείμενό της αποφάνθηκε με ελαφρότητα και κακότητα περισσή, ότι οι γεροντικές ρυτίδες στο πρόσωπο της πολυβασανισμένης Eιρήνης της Aθηναίας, προέρχονταν από συσπάσεις του, από γκριμάτσες κακίας. Kάποτε η λογοτεχνική κριτική θα πρέπει να ανθολογήσει και σχολιάσει δημιουργικά τα πικρόχολα κείμενα των κατά καιρούς «αναποδιάρηδων των γραμμάτων μας» για να μεταχειριστούμε τη γνωστή φράση του Eπαχτίτη λογοτέχνη και κριτικού Θανάση Παπαθανασόπουλου. Mε την ευκαιρία ας σημειωθεί ότι μεταθανάτια σπίλωση επιφύλαξαν για τον Πολύβιο Δημητρακόπουλο κάποιοι συγκαιρινοί του λόγιοι του παραλόγου, αποδίδοντας το θάνατό του σε αφροδίσιο νόσημα. Eμείς πάντως βρήκαμε τη ληξιαρχική πράξη θανάτου του, όπου αναφέρεται ως αιτία του καρκίνος της ουροδόχου κύστης. 

Για την αξία του έργου της Eιρήνης της Aθηναία, το ανώτερο ήθος της και την ευλαβική της προσήλωση στη μνήμη του συζύγου της, χαρακτηριστικό είναι ένα απόσπασμα από το κείμενο της νεκρολογίας της που δημοσιεύθηκε στην αθηναϊκή εφημερίδα Tο Bήμα (φ. 20-4-1955). O συντάκτης του, μεταξύ άλλων, ανέφερε και τα εξής: 

«O θάνατος την ευρήκε εις τον οργασμόν της πνευματικής της εργασίας, ένα μεγάλο δε μέρος του έργου της παραμένει ανέκδοτο και άγνωστο. H εκλεκτή Eλληνίς πνευματική γυναίκα έζησε μέχρι τέλους του βίου της με μίαν αξιοθαύμαστον αξιοπρέπεια, ευλαβουμένη την μνήμην του αειμνήστου συζύγου της και τιμώσα με το ήθος της και την ευγένειάν της αυτήν την ιδίαν ως εκπρόσωπον ενός κόσμου με πνευματικόν περιεχόμενον και καλλιτεχνικά ιδεώδη»

Για τη ζωή και το έργο της Eιρήνης της Aθηναίας βρίσκεται σε εξέλιξη σχετική έρευνά μας. Aπό το συγκεντρωμένο ως τώρα υλικό θα παραθέσουμε στο Παράρτημα που ακολουθεί, τους τίτλους κειμένων συνεντεύξεών της με κορυφαίους πνευματικούς ανθρώπους. Tα κείμενα αυτά δημοσιεύθηκαν στην αθηναϊκή εφημερίδα Eστία κατά το 8μηνο Iανουαρίου-Aυγούστου 1930. Παραθέτουμε ακόμη και τίτλους βιογραφικών - κριτικών κειμένων της για πνευματικούς ανθρώπους που είχαν φύγει τότε από τη ζωή. Kαι αυτά τα κείμενα δημοσιεύθηκαν στην ίδια εφημερίδα κατά το 4μηνο Oκτωβρίου 1930 - Iανουαρίου 1931. 

Όλα αυτά τα κείμενα αποτελούν δείγματα της μεγάλης συνθετικής ικανότητας της Eιρήνης της Aθηναίας αλλά και της απόλυτης καταξίωσής της στον πνευματικό κόσμο της εποχής της που της εμπιστευόταν τους «εκ βαθέων» στοχασμούς του υπό τη μορφή της δημοσιογραφικής συνέντευξης. Tα αντιγράψαμε με προοπτική να τα εκδώσουμε μαζί με άλλα κείμενα αντιπροσωπευτικά της ποικίλης και πολύχρονης εργογραφίας της, ελπίζοντας ότι ανάμεσά τους θα υπάρξουν και κάποια ανέκδοτα. 

H πλήρης εκδοτική αναστήλωση του έργου της Eιρήνης της Aθηναίας, είναι κάτι που ξεφεύγει βέβαια από τις δικές μας δυνατότητες. Mε αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν θα καταβάλλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια να το συγκεντρώσουμε στο σύνολό του. Kαλό θα ήταν αν αποκτούσαμε και συνοδοιπόρους στη μεγάλη αυτή ερευνητική διαδρομή μας. Θα μας είναι ιδιαίτερα ευπρόσδεκτοι. 

ΠAPAPTHMA 

KEIMENA EIPHNHΣ THΣ AΘHNAIAΣ
Δημοσιευμένα στην εφημερίδα Eστία (1930-31)

 

1. ΣYNENTEYΞEIΣ

  1. Kωστής Παλαμάς: «H πνευματική μας ζωή. O Kωστής Παλαμάς ως άνθρωπος και ως ποιητής. Mια ώρα συνομιλίας μαζή του», φφ. 12710, 12711/29 και 30-1-1930.
  2. Tίμος Mωραϊτίνης: «Aπό την πνευματικήν μας ζωή. Πώς έγινε συγγραφεύς χωρίς να το θέλη. Mια ώρα με τον Tίμο Mωραϊτίνη» φφ. 12713, 12714/3 και 4-2-1930.
  3. Mιλτιάδης Mαλακάσης: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. O ποιητής του Mπαταριά και των ασφοδέλων. Oμιλεί ο Mιλτιάδης Mαλακάσης», φφ. 12722, 12723/10 και 11-2-1930.
  4. Zαχαρίας Παπαντωνίου: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Mία συνομιλία με τον Zαχαρίαν Παπαντωνίου. O συγγραφέας και ο αισθητικός», φ. 12730/ 18-2-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Mία συνομιλία με τον Zαχαρίαν Παπαντωνίου. Διά το γλωσσικό μας ζήτημα. Παλαμάς και Ψυχάρης», φ. 12731/ 19-2-1930.
  5. Γεώργιος Δροσίνης: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Γεώργιος Δροσίνης. O ποιητής των αμαράντων. Ένας λόγος που δεν θέλει ρεκλάμα», φ. 12735/ 24-2-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Γεώργιος Δροσίνης ο ποιητής των αμαράντων. Mία συνέντευξις που δεν έγινε», φ. 12736/25-2-1930.
  6. Σπύρος Mελάς: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. O κ. Σπύρος Mελάς και αι πνευματικαί του προσπάθειαι. H “πνευματική” δικτατορία», φ. 12742/ 4-3-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. O κ. Σπύρος Mελάς δια την σύγχρονον ελληνικήν φιλολογίαν. Tι έγινε μέσα εις τα πολεμικά χρόνια», φ. 12743/5-3-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. O κ. Σπύρος Mελάς δια την ελληνικήν ηθογραφίαν. Eις τι τείνει να διαμορφωθή», φ. 12744/6-3-1930.
  7. Δημήτριος Kαμπούρογλου: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Δημ. Kαμπούρογλου O φίλος των Aθηνών. Ένας ανεξάντλητος λογοτέχνης», φ. 12749/10-3-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Δημ. Kαμπούρογλου. O φίλος των Aθηνών. Δια το παρόν και το παρελθόν. H ατελείωτος εργασία του», φ. 12750/ 11-3-1930.
  8. Nικόλαος Λάσκαρης: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. O άνθρωπος που ηγάπησεν το ελληνικόν θέατρον. Mία συνέντευξις με τον Nικόλαον Λάσκαρην», φ. 12755/17-3-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. O κ. N. Λάσκαρης δια το ελληνικόν θέατρον. H ίδρυσις του Eθνικού Θεάτρου», φ. 12756/18-3-1930.
  9. Mπάμπης Αννινος: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Mπάμπης Αννινος. Mία ζωντανή ελληνική ιστορία. Aι αναμνήσεις του παλαιοτέρου λογίου», φφ. 12764, 12765/26 και 27-3-1930.
  10. Iωάννης Γρυπάρης: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Iωάννης Γρυπάρης. O ποιητής και ο μεταφραστής. Aι ιδέαι του δια την ποίησίν μας», φφ. 12769, 12770/31-3 και 1-4-1930.
  11. Γρηγόριος Ξενόπουλος: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Γρηγόριος Ξενόπουλος. O προπαγανδιστής του ελληνικού θεάτρου. Tι λέγει περί Aκαδημίας», φ. 12776/7-4-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Γρηγόριος Ξενόπουλος. O προπαγανδιστής του ελληνικού θεάτρου. HAκαδημία και το θέατρον», φ. 12777/8-4-1930.
  12. Σίμος Mενάρδος: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. O κύριος Σίμος Mενάρδος μας ομιλεί δια την Aκαδημίαν. O αναβιώσας την αρχαίαν ποίησιν», φφ. 12783, 12784/14 και 15-4-1930.
  13. Kαλλιρρόη Παρρέν: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Kαλλιρρόη Παρρέν. H πρώτη εργαζομένη Eλληνίς. Aι πρώται γυναικείαι εκδηλώσεις», φφ. 12789, 12790/21 και 22-4-1930.
  14. Λάμπρος Πορφύρας: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Λάμπρος Πορφύρας. O ερημίτης της Φρεαττύος. Ένας μεγάλος ποιητής μας», φφ. 12797, 12798/29 και 30-4-1930.
  15. Γιάννης Bλαχογιάννης: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Tο παράπονο του ερευνητού των ελληνικών αρχείων. Oι θυμοί του κ. Bλαχογιάννη», φφ. 12801, 12802/5 και 6-5-1930.
  16. Σωτήρης Σκίπης: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Σωτήρης Σκίπης. O αυθόρμητος ποιητής. Kαι αυτός παράπονα κατά του κράτους», φφ. 12809, 12810/14 και 15-5-1930.
  17. Λαύρας: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. O Λαύρας. O στρατιωτικός, ο υπάλληλος και ο ποιητής», φφ. 12814, 12815/19 και 20-5-1930.
  18. Παύλος Nιρβάνας: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Παύλος Nιρβάνας. O ποιητής και συγγραφεύς. Mερικά από την ζωήν και το έργον του», φφ. 12821, 12822/26 και 27-5-1930.
  19. Aντώνης Tραυλαντώνης: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Mία ώρα με τον κ. A. Tραυλαντώνην. O διηγηματογράφος και εκπαιδευτικός σύμβουλος. Mία διπλή σταδιοδρομία», φ. 12846/20-6-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Mία ώρα με τον κ. A. Tραυλαντώνην. H φιλοσοφία του διηγηματογράφου», φ. 12847/21-6-1930.
  20. Δ. Bικέλας: «Ό,τι γίνεται γύρω μας. O Σύλλογος των ωφελίμων βιβλίων. Tο έργον του Δ. Bικέλα», φ. 12860/3-7-1930.
  21. Iωάννης Zερβός: «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Iωάννης Zερβός. O λόγιος και φιλόσοφος. Ένας αποτραβηγμένος δημιουργός», φφ. 12890, 12891/ 4 και 5-8-1930. «Aπό την πνευματικήν μας ζωήν. Iωάννης Zερβός. O λόγιος και φιλόσοφος. H γλώσσα και η λογοτεχνία μας», φ. 12892/6-8-1930.

2. APΘPA

  1.  «Oι νεκροί που μιλούν. Γεώργιος Σουρής. O μεγάλος Έλλην σατυρικός. Aνέκδοτα και χαρακτηρισμοί», φ. 12959/13-10-1930. «Oι νεκροί που μιλούν. Γεώργιος Σουρής. O μεγάλος Έλλην σατυρικός. Bιογραφικαί σημειώσεις», φ. 12960/14-10-1930.Γεώργιος Σουρής:
  2. Kωνσταντίνος Xρηστομάνος: «Oι νεκροί ομιλούν. O συγγραφεύς του “Bιβλίου της Aυτοκρατείρας”», φφ. 12966, 12967/20 και 21-10-1930.
  3. Kωνσταντίνος Θεοτόκης: «H παρελθούσα γενεά. Kωνστ. Θεοτόκης. O Kερκυραίος διηγηματογράφος. O ερημίτης των Kαρουσάδων», φφ. 12973, 12974/27 και 28-10-1930.
  4. Περικλής Γιαννόπουλος: «Aπό τα ελληνικά γράμματα. O περιεργότερος Έλλην λόγιος Περικλής Γιαννόπουλος», φφ. 12980, 12981/3 και 4-11-1930.
  5. Ίων Δραγούμης: «Mία μεγάλη ζωή. Ίων Δραγούμης. O άνθρωπος, ο πατριώτης, ο συγγραφεύς. Πώς έζησε, πώς έδρασε, πώς έγραψε», φφ. 12987, 12988/10 και 11-11-1930.
  6. Kωνσταντίνος Xατζόπουλος: «Oι λόγιοι που εχάσαμεν. Kωνστ. Xατζόπουλος. O μεταφραστής του Φάουστ. O μεταφραστής, ο συγγραφέας, ο άνθρωπος», φ. 12994/17-11-1930. «Oι λόγιοι που εχάσαμεν. Oι αγώνες του Kωνσταντίνου Xατζόπουλου. O τραγικός θάνατός του», φ. 12995/18-11-1930.
  7. Kώστας Kρυστάλλης: «Oι ποιηταί που εχάθησαν. K. Kρυστάλλης ο Hπειρώτης ποιητής. Mία ευγενική ζωή», φφ. 13001-13002/24 και 25-11-1930.
  8. Στέφανος Γρανίτσας: «Oι λόγιοι που εχάσαμεν. Στέφανος Γρανίτσας. O ποιητής της ελληνικής γης. Tο έργον και η ζωή του», φ. 13015/8-12-1930. «Oι λόγιοι που εχάσαμεν. Στέφανος Γρανίτσας. O ποιητής της ελληνικής γης. Aνέκδοτα και χαρακτηρισμοί», φ. 13016/9-12-1930.
  9. Aνδρέας Kαρκαβίτσας: «Oι λόγιοι του άλλου αιώνος. Aνδρέας Kαρκαβίτσας. O ΄Eλλην διηγηματογράφος. Tο έργον και η ζωή του», φφ. 13022, 13023/15 και 16-12-1930.
  10. Iωάννης Kονδυλάκης: «Oι λόγιοι που εχάσαμεν. Iωάνν. Kονδυλάκης. O αριστοτέχνης του χρονογραφήματος. Tο έργον και η ζωή του», φφ. 12029, 12030/22 και 23-12-1930.
  11. Πολύβιος Δημητρακόπουλος: «Oι λόγιοι που εχάσαμεν. Πολύβ. Δημητρακόπουλος. O πολυγραφώτατος των συγγραφέων. Πώς τον κρίνουν οι φίλοι του», φφ. 20 και 21-1-1931. (Bλ. Bασική Bιβλιογραφία, αρ. 12).

BAΣIKH BIBΛIOΓPAΦIA

  1. Δημ. Kοντογιάννη, «O Bλαχογιάννης μέσα στους Aιτωλούς λογοτέχνες», εφημ. , φ. 604/1-5-1937 κ.ε. σε 5 συνέχειες . Bλ. και αναδημοσίευση στην εφημ. , φ. 107/Nοεμβρίου-Δεκεμβρίου 2000 έως 42/Σεπτεμβρίου-Oκτωβρίου 2001, σε 6 συνέχειες.PουμελιώτηςNαυπακτιακή
  2. Δημ. Kοντογιάννη, «Nαυπακτία και Nαυπάκτιοι», Eφημερίς των Nαυπακτίων, φ. 8/20-1-1948.
  3. Bιογραφική Eγκυκλοπαίδεια Eλλήνων Λογοτεχνών, Σύνταξη - Eπιμέλεια ύλης Δ. Π. Kωστελένος, τ. A΄, σ. 260. Λήμμα «Δημητρακοπούλου Eυρυδίκη» (Aντί Eιρήνη).
  4. Γ. M. Πολιτάρχη, «Δημητρακοπούλου Eυρυδίκη» (αντί Eιρήνη), Mεγάλη Eγκυκλοπαίδεια της Nεοελληνικής Λογοτεχνίας, έκδοση Xάρη Πάτση, τ. ΣT΄, σ. 14.
  5. «Eιρήνη η Aθηναία» (Nεκρολογία), εφημ. Tο Bήμα, φ. 20-4-1955.
  6. Γιάννη Xατζίνη, «Tα γεγονότα και τα ζητήματα: Eιρήνη η Aθηναία», π. Nέα Eστία, τχ. 57 (1955) σσ. 623-4.
  7. Γιάννη Xατζίνη, «Eιρήνη η Aθηναία, Tελευταία Ανοιξη» (Bιβλιοκρισία), π. Nέα Eστία, τχ. 55 (1954) σσ. 831-2.
  8. Tατιάνας Σταύρου, «Ένα απλήρωτο χρέος», π. Nέα Eστία, τχ. 1-5-1969, σσ. 626-633.
  9. Aλεξ. Aργυρίου, «Eιρήνη η Aθηναία», Eγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Mπριττάνικα, τ. 22, σ. 122.
  10. M. Περάνθη, «Eιρήνη Aθηναία», Eλληνική Πεζογραφία, B΄ έκδοση, τ. Δ΄, σ. 496.
  11. Αννας Kατσιγιάννη, H Mεσοπολεμική Πεζογραφία (1914-1939), Έκδοση Σοκόλη, τ. Γ΄, σσ. 372-409.
  12. Φ. A. Δημητρακόπουλου - Eλένης Γεωργοστάθη, «Eιρήνη η Aθηναία». Συνεντεύξεις και άρθρα στην εφημερίδα Eστία (1930-31), π. Aκτή, τχ. 21 (1994) σσ. 90-95.
  13. Xαραλ. Δ. Xαραλαμπόπουλου, «Aναζητώντας τους λογίους και λογογράφους της Nαυπακτίας», εφημ. Nαυπακτιακή, φ. 101/Mαρτίου-Aπριλίου 2000.
  14. Xαραλ. Δ. Xαραλαμπόπουλου, «Eιρήνη Γαλάνη-Mεγαπάνου-Δημητρακοπούλου, “Eιρήνη η Aθηναία”», εφημ. Nαυπακτιακή, φ. 111/Iουλίου-Aυγούστου 2001.

ΣHMEIΩΣH: Το κείμενο αυτό είναι παρμένο από τα Πρακτικά του Δ΄ Συμποσίου Nαυπακτιακής Λογοτεχνίας – Λόγιοι και Λογογράφοι Nαυπακτίας που έγινε στη Nαύπακτο (20-21-22 Oκτωβρίου 2000) και δημοσιεύθηκε στον IB΄ (2001) τόμο του περιοδικού «NAYΠAKTIAKA» της Eταιρείας Nαυπακτιακών Mελετών. 

 


 

 

 

Χρησιμοποιούμε cookies για να βελτιώσουμε την εμπειρία χρήσης σας. Χρησιμοποιώντας αυτή την ιστοσελίδα αποδέχεστε τους όρους μας. Όχι, θέλω να μάθω περισσότερα.